Qəbizlik və mikroflora

Ağır, yavaş, bəzən kəskin ağrılı… Qəbizlik – çoxumuzun ən azı bir dəfə yaşadığı, lakin haqqında danışmağa çəkindiyimiz bir problemdir. Bir çoxu bunu sadəcə “tənbəl bağırsaq” adlandırıb, bir neçə gün gözləyir, dərman axtarır, yaxud nənəmin məsləhətlərini yada salır. Amma bu, adətən, buzdağının görünən hissəsidir. Həqiqət isə daha dərinlərdə, bağırsaqlarımızın daxilində, milyardlarla canlı orqanizmin yaşadığı xüsusi dünyada gizlənir.

Bu gün biz qəbizliyin sadəcə simptom yox, bəzən daha ciddi bir xəbərdarlıq olduğunu, və onun arxasında duran əsas səbəblərdən biri olan bağırsaq mikroflorası ilə nə qədər sıx bağlı olduğunu danışacağıq. Bəli, o mikroblar. Onlar düşmən yox, əslində bizim yaxın dostlarımız, hətta bədənimizin bir parçasıdır. Və onlar yaxşı işləməyəndə, işlər alt-üst olur.

Qəbizlik: Sadəcə qısa fasilə, yoxsa ciddi siqnal?

Qəbizlik bir çox insan üçün “adi” hal sayılır. Həftədə üç dəfədən az nəcis ifrazı, nəcis ifrazı zamanı çətinlik, gərginlik, tam boşalma hissinin olmaması. Bunlar sadəcə narahatlıq deyil, bədəninizin sizə göndərdiyi bir mesaja qulaq asmaq deməkdir. Kimisi “keçib gedər”, kimisi “banan çox yemişəm”, kimisi də “əvvəldən beləyəm” deyir. Bax bu düşüncə təhlükəlidir. Uzun müddət davam edən qəbizlik nəinki həyat keyfiyyətini aşağı salır, həm də gələcəkdə daha ciddi problemlərə qapı aça bilər.

Azərbaycanda xalq arasında “qarnım işləmir” deyib, evdə özbaşına müalicələrə başlayanların sayı az deyil. Çay içmək, limonlu su içmək, alma sirkəsi qəbul etmək… Bunlar müəyyən hallarda kömək edə bilər, ancaq səbəbi aradan qaldırmır. Əksinə, problemi daha da dərinləşdirə bilər. Dərman qəbul etməyə gələndə isə, çox vaxt qonşudan, aptekçidən soruşub, dərman alırlar. Həkimə getmək istəmirik, “vaxtımız yoxdur”, “növbələr çoxdur”, “pul çox çıxar” kimi bəhanələr gətiririk. Amma unutmayın, bədəninizlə zarafat etmək olmaz. Gecikmiş müdaxilə həmişə daha bahalı, daha çətin olur.

Bağırsaq mikroflorası nədir və niyə bu qədər vacibdir?

Təsəvvür edin ki, bağırsaqlarınız özünəməxsus bir meşədir. Bu meşədə milyardlarla bitki və heyvan yaşayır – onlar bizim mikroblarımızdır. Bakteriyalar, viruslar, göbələklər… Bütün bunlar birlikdə bağırsaq mikroflorası adlanır. Adını çəkəndə bəlkə də bir az qorxulu səslənir, lakin onların böyük əksəriyyəti bizim sağlamlığımız üçün əvəzedilməzdir.

Onların işi sadəcə qidanı həzm etməyə kömək etməkdən ibarət deyil. Onlar:

• Qida liflərini parçalayır və bizə enerji verir.
• Bəzi vacib vitaminləri (K vitamini, B qrupu vitaminləri) sintez edir.
• İmmun sistemimizin düzgün işləməsinə kömək edir. Düşünün, immun hüceyrələrimizin 70%-dən çoxu bağırsaqlarda yerləşir!
• Hormonlarımızın balansını tənzimləyir.
• Və ən əsası – bağırsaq hərəkətliliyini tənzimləyən maddələrin istehsalında iştirak edir.

Sağlam mikroflorada “yaxşı” və “pis” bakteriyaların tarazlığı var. Yaxşı bakteriyalar üstünlük təşkil edəndə, hər şey saat kimi işləyir. Amma bu tarazlıq pozulanda, problem yaranır.

Qəbizlik və bağırsaq mikroflorası arasındakı qırılmaz əlaqə

İndi gələk əsas məsələyə: qəbizlik və mikrofloramız necə bağlıdır? Çox sadə. Bağırsaqlarımızdakı bakteriyalar müxtəlif turşular və qazlar istehsal edir. Bu maddələr bağırsaq divarlarını stimullaşdıraraq onların yığılmasına və nəcisin irəliləməsinə kömək edir. Yaxşı bakteriyalar bu işi yaxşı görür.

Amma əgər bağırsaq mikroflorası pozulubsa, yəni “yaxşı” bakteriyaların sayı azalıb, “pis” bakteriyalar çoxalıbsa, vəziyyət dəyişir.

1. Həzm prosesi yavaşlayır: Qida lifləri tam parçalanmır, həzm çətinləşir.
2. Bağırsaq hərəkətliliyi azalır: Mikrobların istehsal etdiyi stimullaşdırıcı maddələr azalır, bağırsaqlar “tənbəlləşir”, nəcis yavaş hərəkət edir.
3. Nəcisin forması dəyişir: Az su ilə bərk və quru nəcis yaranır ki, bu da onun hərəkətini daha da çətinləşdirir.
4. İltihab reaksiyaları: Bəzi zərərli bakteriyalar bağırsaq divarlarında iltihaba səbəb ola bilər, bu da bağırsaqların düzgün işləməsinə mane olur.

Bu vəziyyət tibbdə disbakterioz və ya daha dəqiq desək, disbiyoz adlanır. Disbiyoz təkcə qəbizliyə deyil, ishal, şişkinlik, qaz, hətta əhval-ruhiyyənin pozulması kimi digər problemlərə də səbəb ola bilər.

Nə bağırsaq mikroflorasını pozur?

Mikrofloramızın tarazlığını pozan amillər çoxdur, və bir çoxu gündəlik həyatımızda qarşılaşdığımız şeylərdir:

• Yanlış qidalanma: Həddindən artıq şəkərli, emal olunmuş qidalar, konservlər, fast food. Liflə zəngin meyvə, tərəvəz, paxlalıların az qəbulu. Bizim “yaxşı” bakteriyalarımız liflə qidalanır. Onlara yemək verməsək, aclıqdan ölürlər.
• Antibiotiklər: Onlar xəstəlik törədən bakteriyaları məhv etməkdə əladır, amma təəssüf ki, “yaxşı” bakteriyaları da ayırd etmədən məhv edirlər. Buna görə də antibiotik qəbul edəndə qarnınızın pozulması normaldır.
• Stress: Bəli, stress. Beyin və bağırsaqlar arasında birbaşa əlaqə var. Stress hormonu kortizol bağırsaqların hərəkətliliyini dəyişə və mikrofloraya təsir edə bilər.
• Az hərəkətli həyat tərzi: Oturaq iş, idman olmaması bağırsaqların “tənbəlləşməsinə” səbəb olur.
• Yetersiz su qəbulu: Bədən susuz qaldıqda, nəcis bərkiyir, hərəkəti çətinləşir.
• Hamiləlik və hormon dəyişiklikləri: Qadınlarda hormonal dəyişikliklər tez-tez qəbizliyə səbəb olur.
• Bəzi dərmanlar: Ağrıkəsicilər, antidepressantlar, dəmir preparatları və s.

“Amma mən həmişə beləyəm!” – Nə etməli?

Əgər qəbizlik sizin üçün “norma” halına çevrilibsə, bu o demək deyil ki, onunla barışmalısınız. Bu, sadəcə bədəninizin kömək üçün qışqıran səsidir. Nəticələrini gözləməyin, fəaliyyətə keçin.

Nə etmək lazımdır:

1. Qidalanma tərzini dəyişin:
   • Lifli qidalara üstünlük verin: Tərəvəzlər (brokoli, ispanaq, yerkökü), meyvələr (alma, armud, giləmeyvələr), paxlalılar (mərcimək, lobya), tam taxıllı məhsullar (yulaf, qəhvəyi düyü). Unutmayın ki, liflər bağırsaq mikroflorası üçün əsl “qidalanma” mənbəyidir.
   • Probiotiklərlə zəngin qidalar: Qatıq, kefir, ayran kimi fermentasiya olunmuş məhsullar faydalı bakteriyaların sayını artırır. Bunlar bağırsaq mikroflorası üçün əla təbii dəstəkdir.
   • Şəkər və emal olunmuş qidaları azaldın: Onlar “pis” bakteriyaların qidasıdır.
2. Su içmək: Gün ərzində kifayət qədər su için. Böyüklər üçün bu, ən azı 1.5-2 litr təmiz su deməkdir. Susuzluq nəcisi bərkidər və onun hərəkətini çətinləşdirər.
3. Aktiv olun: Hər gün ən azı 30 dəqiqə piyada gəzin, yüngül idman edin. Hərəkət bağırsaqların hərəkətini stimullaşdırır.
4. Stressi idarə edin: Yoqa, meditasiya, nəfəs alma məşqləri, sevdiyiniz məşğuliyyətlər stress səviyyənizi aşağı sala bilər.
5. Müntəzəm vərdişlər: Hər gün eyni vaxtda ayaqyoluna getməyə çalışın, hətta istək olmasa belə. Bədəninizi bu ritmə öyrədin.

Bəzən bu addımlar yetərli olmur. Bəzən qəbizlik arxasında tiroid vəzinin az fəaliyyəti, bağırsaq strukturunda dəyişikliklər, sinir sistemi problemləri və ya digər ciddi xəstəliklər dura bilər.
Məhz buna görə, əgər qəbizlik uzun müddət davam edirsə, qanaxma, qarın ağrısı, çəki itkisi kimi əlavə simptomlarla müşayiət olunursa, özbaşına müalicə etmək qətiyyən olmaz.
Bu hallarda həkimə müraciət etmək vacibdir. Həkim problemi diaqnoz edəcək, səbəbi tapacaq və düzgün müalicə təyin edəcək. Bəzən probiotiklər, laksatiflər və ya digər dərmanlara ehtiyac ola bilər, ancaq bunları yalnız mütəxəssis təyin etməlidir.

Unutmayın, sağlamlıq sizin ən qiymətli sərvətinizdir. Bağırsaqlarınızın sağlamlığı bütün bədəninizin sağlamlığı deməkdir. Özünüzə qarşı diqqətli olun, bədəninizin siqnallarına qulaq asın. Əgər şübhələriniz varsa, yaxud vəziyyət yaxşılaşmırsa, gecikdirmədən mütəxəssisə müraciət edin. Özünüzü dinləyin və sağlamlığınızı əmanət etmək üçün doğru addımı atın.

Mütəxəssisə yazılın.