Psixi sağlamlıq: nə vaxt psixiatra getməli

Psixi sağlamlıq. Bu sözü eşidəndə çox adamın ağlına dərhal “dəli”, “xəstəxana”, “utanılacaq bir şey” gəlir. Bu, tamamilə səhvdir. Beyniniz bədəninizin bir hissəsi deyilmi? Əlbəttə ki, elədir. O zaman ürəyiniz ağrıyanda kardioloqa, mədəniz ağrıyanda qastroenteroloqa getdiyiniz kimi, beyninizdə narahatlıq hiss edəndə psixiatra müraciət etmək də normal və vacibdir. Psixi sağlamlıq – bu, sizin hissləriniz, düşüncələriniz və davranışlarınızın tarazlığıdır. Bu tarazlıq pozulduqda, həyatınızın keyfiyyəti əziyyət çəkir, münasibətləriniz pozulur, işinizə, təhsilinizə mənfi təsir göstərir. Təəssüf ki, bizim cəmiyyətimizdə hələ də bu mövzu tabu sayılır, insanlar psixiatr konsultasiyası almaqdan utanır, çəkinirlər. Amma gecikməyin qiyməti çox ağır ola bilər.

Mən illərdir bu sahədə çalışıram və dəfələrlə görmüşəm ki, insanlar özlərini və ya yaxınlarını “düzəltməyə” çalışırlar. Bəzən molla yanına gedirlər, bəzən “həkim” adı ilə ortaya çıxan, əslində heç bir tibbi təhsili olmayan insanlara inanırlar. Bu, sadəcə vaxt itkisi deyil, həm də çox təhlükəlidir. Yanlış müalicə və ya müalicəsizlik vəziyyəti daha da pisləşdirir, problemi dərinləşdirir. Unutmayın, psixi sağlamlıq fiziki sağlamlıq qədər vacibdir və bəzən daha da həssasdır. Əgər bədəninizdə bir yara varsa, onu təmizləyib sarğı qoyursunuz. Bəs bədəninizin ən mürəkkəb hissəsi olan beyninizdə yaranan “yaralara” niyə laqeyd qalırsınız?

Psixiatr konsultasiyası: Nə zaman müraciət etməlisiniz?

Bəs nə zaman narahat olmalı və professional kömək axtarmalısınız? Hər kiçik narahatlıq üçün psixoloq və ya psixiatra qaçmaq lazımdır mı? Əlbəttə ki, yox. Həyatda stress, kədər, qayğılar olur. Bu, normaldır. Amma bəzi əlamətlər var ki, onları görməzdən gəlmək olmaz. Bu əlamətlər həyatınızın keyfiyyətinə ciddi təsir edirsə, artıq həkimə getməyin vaxtıdır. Budur, diqqət etməli olduğunuz əsas məqamlar:

1. Uzunmüddətli və davamlı kədər və ya depressiya hissləri

• Bir neçə həftədən artıqdır ki, özünüzü kədərli, ümidsiz, boş və ya bədbin hiss edirsiniz.
• Əvvəllər zövq aldığınız şeylər artıq sizə maraqlı deyil. Həyat sanki rəngini itirib.
• Enerjiniz yoxdur, daima yorğun hiss edirsiniz. Yataqdan qalxmaq belə çətinləşir.
• Özünüzü dəyərsiz, günahkar hiss edirsiniz.
• Ölüm haqqında, özünüzə zərər vermək barədə düşüncələr gəlir. Bu, təhlükə siqnalıdır. Dərhal yardım axtarın.

Bu əlamətlər depressiyanın göstəricisi ola bilər. Depressiya – bu, sadəcə pis əhval-ruhiyyə deyil, ciddi bir xəstəlikdir və müalicə tələb edir.

2. Həddindən artıq narahatlıq və panik ataklar

• Davamlı olaraq gələcək haqqında, kiçik şeylər haqqında narahat olursunuz. Qayğılarınız o qədər güclüdür ki, gündəlik işlərinizə mane olur.
• Qorxu, narahatlıq hissi birdən-birə pik həddə çatır, ürək döyüntüsü sürətlənir, nəfəs almaq çətinləşir, tərləyirsiniz, titrəmə hiss edirsiniz. Bəzən insanlar elə bilirlər ki, infarkt keçirirlər. Bu, panik atakdır.
• Sosial vəziyyətlərdə güclü narahatlıq, başqaları tərəfindən mühakimə olunma qorxusu yaşayırsınız.
• Müəyyən vəziyyətlərdən, obyektlərdən və ya hadisələrdən irrasional və həddindən artıq qorxursunuz (fobiyalar).

Bu hallarda psixiatrın köməyi ilə narahatlığı idarə etməyi öyrənmək, panik atakların səbəblərini tapmaq və onları aradan qaldırmaq mümkündür.

3. Yuxu problemləri

• Yuxuya getməkdə çətinlik çəkirsiniz, gecələr tez-tez oyanırsınız və ya çox erkən oyanıb bir daha yata bilmirsiniz (yuxusuzluq).
• Həddindən artıq çox yatırsınız, amma yuxudan oyananda yenə də özünüzü yorğun və gümrah hiss etmirsiniz (həddindən artıq yuxululuq).
• Yuxu rejiminiz tamamilə pozulub. Gecə ilə gündüz yerini dəyişib.

Yuxu problemləri psixi sağlamlığın ciddi göstəricilərindən biridir. Davamlı yuxusuzluq və ya yuxunun pozulması psixi pozuntuların səbəbi və ya nəticəsi ola bilər.

4. Əhval-ruhiyyənin kəskin dəyişməsi

• Çox qısa müddətdə həddindən artıq sevincdən dərin kədərə, hətta qəzəbə keçirsiniz. Bu dəyişikliklər qəfil və səbəbsiz baş verir.
• Həyatınızda ciddi bir problem olmasa da, özünüzü “dünyanın zirvəsində” hiss edə, enerjiniz yüksələ, yuxu ehtiyacınız azala bilər, riskli qərarlar qəbul etməyə meyl edə bilərsiniz. Sonra isə bu vəziyyətin yerini dərin depressiya ala bilər.

Bu cür əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri bipolyar pozuntunun əlaməti ola bilər. Bu vəziyyət mütləq mütəxəssis nəzarəti tələb edir.

5. Düşüncə və qavrayış pozuntuları

• Real olmayan şeyləri eşidirsiniz, görürsünüz və ya hiss edirsiniz (hallüsinasiyalar).
• İnsanların sizə qarşı sui-qəsd hazırladığını, sizi izlədiyini və ya sizin haqqınızda danışdığını düşünürsünüz (deliryum, paranoya).
• Şübhəli, qəribə və ya məntiqsiz düşüncələriniz var.
• Konkret bir mövzuya fokuslanmaqda, qərar verməkdə çətinlik çəkirsiniz.

Bu əlamətlər daha ciddi psixotik pozuntuların göstəricisi ola bilər. Bu hallarda təcili psixiatr konsultasiyası vacibdir.

6. Gündəlik həyatda funksionallığın azalması

• İşdə, təhsildə performansınız kəskin şəkildə düşüb.
• Şəxsi gigiyenanıza laqeyd yanaşırsınız. Özünüzə baxmırsınız.
• Sosial əlaqələrdən qaçırsınız, dostlarınızdan, ailənizdən uzaqlaşırsınız.
• Adi məişət işlərini (ev təmizləmək, yemək bişirmək) yerinə yetirməkdə çətinlik çəkirsiniz.

Əgər psixi narahatlıqlarınız həyatınızın hər hansı bir sahəsində kəskin şəkildə funksionallığınızı pozursa, bu, artıq ciddi bir problemdir və kömək axtarmağın vaxtıdır.

7. Maddə asılılığı

• Spirtli içkilərə, narkotik maddələrə, hətta bəzi dərmanlara qarşı asılılığınız yaranıb.
• Bu maddələri psixi problemlərinizi (depressiya, narahatlıq) yüngülləşdirmək üçün istifadə etdiyinizi düşünürsünüz.

Maddə asılılığı tez-tez psixi pozuntularla əlaqəli olur. Bəzən psixi problem maddə asılılığına səbəb olur, bəzən isə əksinə. Hər iki halda, peşəkar yardım lazımdır.

“Niyə mənə psixiatr lazımdır?” – Azərbaycan reallıqları

Azərbaycanda hələ də bir çox insan “mənim psixiatra ehtiyacım yoxdur, mən dəli deyiləm” düşüncəsi ilə yaşayır. Bu, sadəcə cəhalətdir. Cəmiyyətimizdə “nə deyərlər”, “hamı bilər” qorxusu o qədər güclüdür ki, insanlar illərlə əziyyət çəksə də, mütəxəssisə müraciət etmirlər. Bəziləri də düşünür ki, “keçib gedər”, “özüm öhdəsindən gələrəm”, “dualar kömək edər”. Dua etmək və ya özünüzü toparlamağa çalışmaq pis deyil, amma xəstəlik, tibbi yardım tələb edən vəziyyət dua ilə keçib getmir. Hər şeyin öz yeri var. Ailədəki yaşlılar bəzən “bunu başqasına danışmaq olmaz, ayıbdır” deyirlər. Bu cür yanaşma insanların vəziyyətini daha da ağırlaşdırır.

Unutmayın, psixiatr – bu, sizin beyninizi “oxuyan” və ya “dəli” damğası vuran biri deyil. O, tibbi təhsilli bir mütəxəssisdir, xəstəliklərin səbəblərini diaqnoz edir və müalicə edir. Eynilə digər həkimlər kimi. Mədə ağrıyanda qonşunun məsləhəti ilə dərman içirsiniz? Əlbəttə ki, yox. Eyni şəkildə, psixi narahatlıqlarla bağlı “qonşu məsləhətləri” və ya “bitki çayları” kömək etməyəcək.

Psixiatr konsultasiyası zamanı sizi nə gözləyir?

İlk psixiatr konsultasiyası adətən ətraflı bir söhbətdən ibarət olur. Həkim sizin şikayətlərinizi dinləyir, tibbi keçmişiniz, ailə tarixiniz, həyat tərziniz haqqında suallar verir. Sizdən heç kim zorla heç bir məlumatı öyrənməyəcək. Hər şey könüllülük əsasında və məxfidir. Psixiatr sizi mühakimə etmək üçün orada deyil, kömək etmək üçün var. O, sizin hisslərinizi başa düşməyə çalışır, probleminizin köklərini araşdırır. Diaqnoz qoyulduqdan sonra müalicə planı hazırlanır. Bu plan dərman müalicəsini, psixoterapiyanı və ya hər ikisini əhatə edə bilər. Dərmanlar sizi “zombiyə” çevirməz, əksinə, beyninizdəki kimyəvi disbalansı düzəltməyə kömək edər. Psixoterapiya isə düşünmə tərzinizi, davranışlarınızı dəyişməyə, problemlərlə başa çıxmağı öyrənməyə kömək edir.

Unutmayın ki, psixi sağlamlıq problemləri bir gecədə yaranmır və bir gecədə də keçib getmir. Müalicə vaxt və səbr tələb edir. Bəzən bir neçə həftə, bəzən aylar, bəzən isə illər çəkə bilər. Əsas odur ki, prosesə inanın və həkiminizlə əməkdaşlıq edin. Erkən müraciət həm müalicənin effektivliyini artırır, həm də xəstəliyin ağırlaşmasının qarşısını alır.

Gecikməyin. Kömək istəmək zəiflik əlaməti deyil.

Çox vaxt insanlar son ana qədər gözləyirlər. Vəziyyət o qədər pisləşir ki, artıq gündəlik həyatları iflic olur, ailə münasibətləri dağılır, işlərini itirirlər. Yalnız o zaman “artıq dözə bilmirəm” deyib həkimə gəlirlər. Bu, səhv yanaşmadır. Əgər dişiniz ağrıyanda diş həkiminə gec gedirsinizsə, o diş itir. Eyni şey psixi sağlamlığa da aiddir. Nə qədər tez müraciət etsəniz, bir o qədər tez və asan sağalarsınız.

Kömək istəmək zəiflik deyil, əksinə, güc əlamətidir. Bu, özünüzə dəyər verdiyinizi, sağlamlığınızın sizin üçün vacib olduğunu göstərir. Psixi problemlərinizin sizə qalib gəlməsinə imkan verməyin. Həyatı dolu-dolu yaşamaq haqqınız var. Əgər yuxarıda qeyd olunan əlamətlərdən hər hansı birini özünüzdə və ya yaxınlarınızda müşahidə edirsinizsə, tərəddüd etməyin.

Konsultasiyaya yazılın.