Hamiləlikdən əvvəl check-up

Ailə quranda, gələcək arzular quranda, uşaq haqqında düşünəndə çoxları bir detalı unudur: hazırlıq. Sadəcə istəmək bəs etmir. Bədəninizin, sağlamlığınızın bu möhtəşəm hadisəyə hazır olması lazımdır. Təəssüf ki, bəzi cütlüklər bu məsələyə qeyri-ciddi yanaşır, hər şeyi “təbii gedişata” buraxır. Halbuki, hamiləlik öncəsi müayinə – bu, sadəcə bir formalitet deyil, gələcək övladınızın və sizin sağlamlığınızın təməlidir. Bunu gecikdirmək və ya tamamilə görməzdən gəlmək, sadəcə olaraq məsuliyyətsizlikdir. Hamiləliyin başlanğıcı ilə bağlı ilk 100 günün uşağın inkişafı üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu başa düşmək lazımdır. Bu dövrdə yaranan problemlər sonradan çətin düzəlir. Buna görə də, cütlük yoxlanışı vacibdir.

Hamiləlik öncəsi müayinə: Niyə bu qədər vacibdir?

Bəziləri düşünür ki, hamiləlik spontan bir şeydir, təbiətin işidir və müdaxilə etmək lazım deyil. Yanlışdır! Təbiət öz qaydaları ilə işləyir, amma bizim yaşadığımız mühit, qidalanma, həyat tərzi, keçirdiyimiz xəstəliklər – bunların hamısı fərqlidir. Təsəvvür edin, bir evi tikmədən əvvəl torpağı yoxlamırsınız. Tikinti zamanı torpağın zəif olduğu, suyun axdığı, torpaq sürüşməsinin ola biləcəyi ortaya çıxır. O evi sağlam saymaq olarmı? Əlbəttə ki, yox. Hamiləlik də belədir. Bədən bir “ev” tikir, və əsasın nə qədər möhkəm olduğunu bilmək həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Siz “gəncik, sağlamıq, bizdə heç nə yoxdur” deyə düşünə bilərsiniz. Mən dəfələrlə belə hallarla rastlaşmışam. Lakin sağlam görünən bir çox insanda gizli infeksiyalar, vitamin çatışmazlıqları, hormonal pozulmalar və ya xroniki xəstəliklər aşkar olunur. Bunlar hamiləlik zamanı ciddi problemlər yarada bilər: inkişaf ləngimələri, vaxtından əvvəl doğuş, ana və ya körpə üçün təhlükəli vəziyyətlər. Hətta doğuş qüsurları riski də artır. Bu riskləri bilərəkdən göz ardı etmək ağıllı hərəkət deyil.

Nələri nəzərdən qaçırmaq olmaz: Ana və Ata

Hamiləlik tək qadının işi deyil. Bu, hər iki partnyorun, yəni cütlüyün məsuliyyətidir. Bu səbəbdən cütlük yoxlanışı prinsipi tətbiq olunur. Nə qadının, nə də kişinin sağlamlığı ayrı-ayrılıqda mükəmməl olsa da, birlikdə problemlər yarada biləcək risklər mövcuddur.

Qadın üçün:

• Ümumi və Ginekologiya Müayinəsi: Adi ginekoloji müayinə, Pap-test (uşaqlıq boynu xərçəngi riski), vaginada infeksiyaların yoxlanılması. Bəzən xəstələr ginekoloqa yalnız hamilə qaldıqdan sonra gedir. Bu, gecikmiş müdaxilə deməkdir.
• Qan Analizləri: Qan qrupu və Rhesus faktoru – ana və uşaq arasında uyğunsuzluq olarsa, ciddi fəsadlar yarana bilər. Hemoglobin səviyyəsi – anemiyanın (qanazlığı) olması həm ananın, həm də uşağın sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Qlükoza səviyyəsi – gizli diabet hamiləlik dövründə aşkar oluna bilər və müalicəsi vacibdir.
• İnfeksiyaların Skrininqi: Rubella (qızılca), toksoplazmoz, sitomeqalovirus (CMV), herpes, hepatit B və C, VİÇ, sifilis, xlamidiya, qonoreya kimi infeksiyalar. Bu infeksiyaların bəziləri hamiləlik zamanı dölə keçərək ağır inkişaf qüsurlarına səbəb ola bilər. Məsələn, Rubellaya qarşı immunitetiniz yoxdursa, peyvənd olunmaq və bir müddət hamiləlik planını təxirə salmaq daha doğrudur. Bəzən pasientlər “mən bunları uşaqlıqda keçirmişəm” deyirlər. Amma bəzi infeksiyalar yenidən aktivləşə bilər.
• Hormonal Profil: Tiroid hormonları (TSH), prolaktin, FSH, LH, estrogen və progesteron səviyyələrinin yoxlanılması. Tiroid pozğunluqları hamiləliyin gedişatına və uşağın inkişafına birbaşa təsir edir. Endokrinoloq məsləhəti bəzən zəruri olur.
• USM (Ultrasəs Müayinəsi): Uşaqlıq və yumurtalıqların vəziyyəti, kistaların, miomaların, digər patologiyaların aşkar edilməsi. Bu müayinə hamiləlikdən əvvəl lazımi müdaxilələrin planlaşdırılmasına kömək edir.
• Genetik Konsultasiya: Ailədə genetik xəstəliklər varsa, və ya yaşı 35-dən yuxarıdırsa, genetik məsləhətçi ilə danışmaq vacibdir. Bu, Down sindromu, Talassemiya kimi xəstəliklərin riskini qiymətləndirməyə kömək edir. Azərbaycanda Talassemiya daşıyıcılığı yüksəkdir, buna görə də skrininq proqramlarına ciddi yanaşmaq lazımdır.

Kişi üçün:

• Ümumi Sağlamlıq Yoxlanışı: Şəkərli diabet, təzyiq, ürək-damar xəstəlikləri kimi xroniki xəstəliklər. Hətta kişinin bədənindəki problemlər də spermanın keyfiyyətinə təsir göstərə bilər.
• İnfeksiyaların Skrininqi: Cinsi yolla keçən infeksiyalar (CYİ). Kişinin bədənindəki müalicə olunmamış infeksiyalar qadına keçərək hamiləliyə və ya dölün inkişafına zərər verə bilər. Bu infeksiyalar tez-tez əlamətsiz seyr edir.
• Spermanın Analizi (Spermoqramma): Əgər əvvəllər hamiləliklə bağlı çətinliklər olubsa, və ya yaş faktoru varsa, spermanın keyfiyyəti (miqdarı, hərəkətliliyi, morfologiyası) yoxlanılır. Bu, potensial problemləri erkən aşkar edib müalicə etməyə imkan verir.
• Genetik Skrininq: Qadınla birlikdə, ailədə irsi xəstəliklər olarsa.

Hamiləliyə hazırlıq – təkcə müayinə deyil, həm də həyat tərzi

Həkimə gəlib bir neçə analiz verib, hər şeyin qaydasında olduğunu görüb rahatlaşmaq düzgün deyil. Hamiləliyə hazırlaşmaq kompleks bir prosesdir. Müayinələr sizi risklərdən qoruya bilər, ancaq həyat tərzinizi də dəyişməlisiniz.

• Qidalanma: Balanslı və sağlam qidalanma. Fol turşusu qəbulu, məsələn, sinir borusu qüsurlarının riskini azaldır. Bu, hamiləlik planlaşdırılmasından ən azı 3 ay əvvəl başlanmalı olan vacib bir addımdır. D vitamini, yod, dəmir çatışmazlığı da diqqətdə olmalıdır. Həkim təyinatı olmadan heç bir vitamin kokteyli qəbul etməyin.
• Zərərli Vərdişlər: Siqaret, spirtli içkilər, narkotiklər – bunlardan tamamilə imtina etmək lazımdır. Bəziləri “bir az içmək zərər etməz” deyir. Edər! Həm kişilərdə spermanın keyfiyyətini, həm də qadınlarda yumurta hüceyrələrinin vəziyyətini pisləşdirir, sonsuzluq riskini artırır və döl üçün ciddi qüsurlara yol aça bilər.
• Çəki: Çox arıq və ya çox kök olmaq hamiləliyin gedişatına mənfi təsir göstərə bilər. Normal çəki indeksini hədəfləyin.
• Dərmanlar: Daimi qəbul etdiyiniz dərmanlar varsa, həkiminizlə məsləhətləşin. Bəzi dərmanlar hamiləlik zamanı qadağandır və əvəzedicisi tapılmalıdır. Özbaşına dərman qəbul etməyin.
• Stress: Həyatımız stresslə doludur, amma hamiləlik planlaşdıran dövrdə stressi minimuma endirmək lazımdır. Rahatlama texnikaları, idman, kifayət qədər yuxu – bunlar vacibdir.
• Fiziki Aktivlik: Orta səviyyəli fiziki aktivlik həm ananın, həm də gələcək uşağın sağlamlığı üçün faydalıdır. Təbii ki, ifrat yüklənmələrdən qaçınmaq şərti ilə.

Azərbaycanda reallıqlar və səhvlər

Bizim cəmiyyətdə bəzən xəstəxanaya getmək qorxusu var, bəzən də “qonşu belə etdi, heç nə olmadı” kimi fikirlər insanları yanlış yola yönəldir. Dövlət klinikalarında növbələr, özəl klinikalarda isə xərclə bağlı narahatlıqlar ola bilər. Lakin sağlamlıq – bu, qənaət edilə bilən şey deyil. Bəzi insanlar illərlə “xalq təbabəti” ilə məşğul olur, sonra vəziyyət ciddiləşəndə həkimə müraciət edir. Hamiləlikdə belə riskə getmək olmaz. Təxminən bir il əvvəl mənə müraciət edən bir cütlük, ginekoloji müayinənin lazımsız olduğunu düşünürdü, çünki qadın heç vaxt şikayət etməmişdi. Ancaq yoxlanış zamanı uşaqlıq boynunda ciddi bir problem aşkarlandı. Zamanında müdaxilə olmasa idi, hamiləlik ya baş tutmayacaq, ya da çox riskli olacaqdı. Baxın, sağlam görünmək sağlam olmaq demək deyil.

Daha bir vacib məqam: Bəzi mədəniyyətlərdə hamiləlik planlaşdıranda qohum-əqraba məsləhətləri, kənd həkimlərinin dedikləri, köhnə adətlər əsas götürülür. Bu köhnəlmiş yanaşmalardan imtina etmək lazımdır. Elm irəli gedir, tibb inkişaf edir. Ən dəqiq və etibarlı məlumatı ixtisaslı həkimdən ala bilərsiniz.

Nəticə

Hamiləlik öncəsi müayinəyə laqeyd yanaşmaq, potensial problemlərin qabağını almaq şansını itirmək deməkdir. Gələcək övladınızın sağlamlığına ilk və ən vacib investisiya budur. Unutmayın, bu müayinə həm ananın, həm də atanın sağlamlıq vəziyyətini qiymətləndirmək üçün kompleks bir yanaşmadır. Bu, sadəcə bir kağız işi deyil, həm də gələcək valideyn olaraq məsuliyyətinizin sübutudur. Riskə getməyin, sabah peşman olmaqdansa, bu gün tədbir görün.

Həkiminizlə danışın, bütün suallarınızı verin. Çünki doğulacaq hər bir uşaq sağlam və xoşbəxt olmağa layiqdir. Hazırlıq check-up-ından keçin.