PMS və hormonlar

Hər ay eyni ssenari: əhvalınız pisləşir, qarnınız şişir, bədəniniz ağrıyır, dünyanı yıxmaq istəyirsiniz. Bəzən elə güclü olur ki, gündəlik həyatınız alt-üst olur. Bir çox qadın bunu “normal haldır, keçib gedər” deyərək keçirir. Amma bu, həmişə normal deyil. Bu, premenstrual sindrom, yəni qısaca PMS ola bilər. Və bəzən sadəcə “əhval pozğunluğu” deyil, ciddi bir vəziyyət, hətta tibbi dəstək tələb edən bir haldır. Xüsusilə də PMS əlamətləri həyat keyfiyyətinizə təsir edirsə, hormonal dəstək kimi müalicə seçimlərini nəzərdən keçirmək vacibdir.

PMS: Sadəcə əhvalınız yoxsa real problem?

PMS, menstruasiya başlamazdan bir neçə gün, bəzən isə bir həftə və ya daha çox əvvəl ortaya çıxan fiziki və emosional simptomlar kompleksidir. Bəli, demək olar ki, hər qadın dövrü başlamazdan əvvəl müəyyən dəyişikliklər hiss edir. Amma PMS-dən əziyyət çəkən qadınlar üçün bu, adi narahatlıqdan çox kənara çıxır. Bu zaman işə getmək, ev işlərini görmək, hətta yaxınlarınızla normal ünsiyyət qurmaq belə çətinləşir.

PMS-in əlamətləri çox müxtəlif ola bilər:

• Fiziki əlamətlər: Döşlərdə həssaslıq və şişkinlik, qarın şişkinliyi, baş ağrıları, oynaq və əzələ ağrıları, yorğunluq, yuxu problemləri, iştahın artması və ya azalması, həzmsizlik, sızanaqlar.
• Emosional və psixoloji əlamətlər: Əhval dəyişkənliyi, əsəbilik, narahatlıq, depressiya, kədər, ağlama istəyi, konsentrasiya çətinliyi, yaddaş problemləri, sosiallaşmadan yayınma.

Bu siyahı sadəcə qısa bir xülasədir. Bəzi qadınlarda bu əlamətlər o qədər güclü olur ki, onların həyatını tamamilə iflic edir. Bu halda söhbət premenstrual disforik pozğunluqdan (PMDD) gedir ki, bu da PMS-in daha şiddətli bir formasıdır və mütləq tibbi müdaxilə tələb edir.

Hormonlar və onların rolu

Bəs bütün bunların səbəbi nədir? Cavab sadədir: hormonlar. Qadın bədəni hər ay böyük hormonal dəyişikliklər yaşayır. Yumurtalıqlardan sərbəst buraxılan estrogen və progesteron hormonları menstruasiya dövrünün əsas oyunçularıdır. Menstruasiyadan əvvəlki günlərdə bu hormonların səviyyəsində kəskin enişlər və qalxışlar baş verir. Elə əsas problem də buradadır.

Bu hormonal dalğalanmalar birbaşa beynimizdəki neyrotransmitterlərə, yəni kimyəvi xəbərçilərə təsir edir. Məsələn, serotonin – əhval-ruhiyyə, yuxu və iştahdan məsul olan neyrotransmitter – hormonal dəyişikliklərə çox həssasdır. Serotonin səviyyəsinin aşağı düşməsi depressiya, əsəbilik və yuxu problemlərinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, progesteronun mübadilə məhsulları beynin GABA reseptorlarına təsir edərək narahatlığı artıra bilər.

Yaxşı, əgər bütün qadınlar hormonal dəyişikliklər yaşayırsa, niyə hamı PMS-dən əziyyət çəkmir? Sual yerindədir. Cavab fərdi həssaslıqdır. Hər qadının bədəni hormonal dəyişikliklərə fərqli reaksiya verir. Bəzi qadınların beyni bu dalğalanmalara daha həssasdır. Həm də genetik meyllilik, həyat tərzi, stress səviyyəsi, qidalanma və fiziki aktivlik kimi amillər PMS-in şiddətini artıra bilər.

Niyə Azərbaycanda PMS-ə belə laqeyd yanaşılır?

Bizdə, Azərbaycanda, çox qadın bu vəziyyətlə təkbaşına mübarizə aparır. Çoxu bunu “qadın taleyi” sayır, “qızsan, dözməlisən” mentaliteti ilə böyüyür. Həkimə getmək son addım olur, ya da ümumiyyətlə baş vermir. Nəticə etibarı ilə illərlə lazımsız ağrı, stress və həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsi ilə yaşayırlar. Bəzən xüsusi qəbulda oturan xanımlar qorxa-qorxa “bu dərmanları yazıbsınız, bəs hormonal dəstək nə vaxt olacaq?” soruşurlar, sanki bu qadağan olunmuş bir şeydir. Xeyr, hormonal müalicə qorxulu deyil, əksinə, düzgün təyin edildikdə çox effektiv ola bilər.

Nə zaman mütləq həkimə müraciət etməlisiniz?

Əgər PMS əlamətləri:

• Hər ay təkrarlanır və sabit bir şəkildə ortaya çıxır.
• Şiddəti o qədər yüksəkdir ki, gündəlik fəaliyyətlərinizi məhdudlaşdırır.
• İşinizə, münasibətlərinizə, sosial həyatınıza mənfi təsir göstərir.
• Özünüzə zərər vermə haqqında düşüncələrə səbəb olur (bu halda dərhal həkimə müraciət edin!).

Unutmayın, bu sizin xəyalınız deyil, real bir tibbi problemdir və həll yolu var.

Müalicə və hormonal dəstək: Həyatınızı geri qaytarın

PMS-in müalicəsi fərdi yanaşma tələb edir. İlk addım, əlamətlərinizi izləməkdir. Bir neçə ay ərzində əlamətlərinizi qeyd etmək, nə zaman başladığını, nə qədər sürdüyünü və şiddətini anlamağa kömək edəcək. Bu məlumat həkiminiz üçün çox dəyərli olacaq. Daha sonra həkim digər xəstəlikləri (məsələn, qalxanabənzər vəz problemləri, anemiya, depressiya) istisna etmək üçün müayinələr təyin edə bilər.

Həyat tərzi dəyişiklikləri – əsas sütun

Bəzən sadə həyat tərzi dəyişiklikləri belə ciddi fərq yarada bilər:

• Qidalanma: Şəkər, kofein, duz və emal olunmuş qidaları azaltmaq. Bol miqdarda meyvə, tərəvəz, tam taxıl və zülal qəbul etmək.
• Fiziki aktivlik: Mütəmadi idman. Gündəlik gəzinti belə əhvalınızı yaxşılaşdırır və stresi azaldır.
• Yuxu: Kifayət qədər yuxu almaq (7-9 saat). Yuxu rejiminə əməl etmək.
• Stress idarəetməsi: Yoqa, meditasiya, nəfəs məşqləri və ya hobbilər vasitəsilə stresi azaltmaq.

Tibbi müdaxilələr: Hormonal dəstək və digər variantlar

Əgər həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət etmirsə, həkiminiz müxtəlif tibbi müalicə variantlarını nəzərdən keçirə bilər:

• Ağrıkəsicilər: Baş ağrısı və əzələ ağrıları üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar (QSİƏD).
• Diuretiklər: Şişkinliyi azaltmaq üçün.
• Kontraseptiv həblər (doğuşa nəzarət həbləri): Bu həblər hormonal səviyyələri sabitləşdirərək PMS əlamətlərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu, bir növ hormonal dəstəkdir. Adətən aşağı dozalı birləşmiş oral kontraseptivlər tətbiq edilir.
• Antidepressantlar: Əsasən serotonin geri udulmasını seçici inhibitorları (SSRI) PMS-in xüsusilə psixoloji əlamətlərini (depressiya, narahatlıq) müalicə etmək üçün istifadə olunur. Onlar PMDD hallarında xüsusilə effektivdir.
• Digər hormonal dəstək formaları: Bəzi hallarda progesteron preparatları və ya digər hormonal müalicə üsulları tətbiq edilə bilər.
• Vitaminlər və minerallar: B6 vitamini, kalsium və maqnezium bəzi qadınlarda PMS əlamətlərini yüngülləşdirə bilər. Lakin onların qəbulu həkimlə məsləhətləşmədən aparılmamalıdır. Unutmayın ki, “dostum dedi, internetdə oxudum” prinsipi ilə özbaşına müalicə ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.

Özbaşına dərman qəbul etmək olmaz. Azərbaycanda belə bir tendensiya var ki, insanlar əvvəlcə qonşunun, internetin, ya da aptek işçisinin məsləhətinə qulaq asıb hər cür “möcüzə” dərmanlar alırlar. Nəticə isə budur: ya heç bir faydası olmur, ya da daha da pis nəticələrlə üzləşirlər. Həkim resepti olmadan və həkim nəzarəti olmadan hormonal preparatlar qəbul etmək, ciddi yan təsirlərə yol aça bilər.

Unutmayın: Bu, sizin günahınız deyil!

PMS ilə yaşamaq çətindir, lakin bu, sizin iradəsizliyinizin və ya zəifliyinizin əlaməti deyil. Bu, bədəninizin hormonal dəyişikliklərə necə reaksiya verdiyindən asılı olan bioloji bir prosesdir. Ən vacibi, bu vəziyyəti qəbul etmək və ona qarşı mübarizə aparmağa hazır olmaqdır.

Həyatınızı hər ay bir neçə gün (və ya həftə) PMS-in kölgəsində keçirmək məcburiyyətində deyilsiniz. Müasir tibb PMS-in əlamətlərini effektiv şəkildə idarə etmək üçün bir çox yollar təklif edir. Sizə lazım olan tək şey – doğru həkimə müraciət etmək və probleminizi ciddi qəbul etməkdir.

Həkim qəbuluna getməkdən çəkinməyin. Bəzən dövlət klinikalarında uzun növbələr, özəl klinikaların baha olması kimi düşüncələr insanları geri çəkir. Amma sağlamlığınız ən dəyərli sərvətinizdir. Özünüzə bu “həftəlik işgəncəni” layiq görməyin. Həll yolu var və onu tapmaq sizin əlinizdədir.

Əgər indiyə qədər PMS-in sizin üçün nə qədər ciddi bir problem olduğunu düşünsəniz, indidən hərəkətə keçməyin vaxtıdır. İlk addımı atın.

Konsultasiya alın.