Uşaqlarda epilepsiya

Uşağınızın bədəni qıcolanda, gözləri bir nöqtəyə zillənəndə, qorxu və çarəsizlik hissini heç bir sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Bu, hər valideynin kabusudur. İlk düşündüyünüz: “Nə baş verdi? Niyə mənim uşağımla?” Bir çox valideyn bu anda şoka düşür, nə edəcəyini bilmir, bəzən isə sadəcə “bir dəfə oldu, keçər” deyib gözləyir. Amma gözləmək olmaz. Vaxt kritikdir. Əgər şübhə varsa, hərəkətə keçməlisiniz.

Bu gün uşaqlarda epilepsiya haqqında danışacağıq. Bəli, qorxulu səslənir. Lakin unutmayın, qorxu yox, məlumat sizi gücləndirir. Bu xəstəlik ətrafında çoxlu yanlış fikirlər, köhnə inanclar var. Onların hamısını kənara qoyun. Elmin dili ilə danışaq, faktlarla. Aydındır ki, bu mövzu çətindir, amma hər şeyi sadə dillə izah edəcəyəm. Elə bir dillə ki, siz hər detalı başa düşəcəksiniz, sanki yan-yana oturub söhbət edirik.

Uşaq epilepsiyası nədir və niyə olur?

Uşaq epilepsiyası beynin elektrik fəaliyyətində ani, qeyri-adi bir “qısaqapanma” nəticəsində yaranan xroniki bir vəziyyətdir. Beyin bizim bütün bədənimizi idarə edən mərkəzdir. Oradakı hüceyrələr, neyronlar, bir-biri ilə elektrik siqnalları vasitəsilə ünsiyyət qurur. Epilepsiya zamanı bu siqnallar qəfildən pozulur, bir anda çoxlu sayda neyron eyni anda və nizamsız şəkildə atəş açır. Nəticədə, uşaqda qıcolma baş verir.

Bu, beyində bir nasazlıqdır, amma bu o demək deyil ki, uşağın intellekti geri qalacaq, ya da o “normal” olmayacaq. Epilepsiya spektr kimi düşünün – hər kəsdə fərqli təzahür edə bilər. Bəzi uşaqlarda qıcolmalar çox yüngül, az nəzərə çarpandır, bəzilərində isə daha dramatik ola bilər.

Niyə olur? Səbəblər müxtəlifdir, bəzən heç vaxt tam aydınlaşmır. Beyin travmaları, doğum zamanı oksigen çatışmazlığı, genetik meyillilik, bəzi infeksiyalar (məsələn, menengit), beyin şişləri (nadir hallarda), inkişaf qüsurları – bütün bunlar risk faktorlarıdır. Amma çox vaxt, heç bir konkret səbəb tapılmır. Buna idiopatik epilepsiya deyilir. Bu, sizin günahınız deyil. Uşağınızın günahı deyil. Bu, sadəcə baş verən bir tibbi vəziyyətdir.

Qıcolma – hər zaman qıcolma deyil

Adətən, “epilepsiya” deyəndə ağla yerə yıxılıb bədənin titrəməsi gəlir. Bəli, bu, geniş yayılmış bir növdür – tonik-klonik qıcolma. Amma bütün qıcolmalar belə görünmür. Bəzən uşaq sadəcə bir neçə saniyəlik donur, gözlərini bir nöqtəyə zilləyir, sanki yox olur. Bu, absans qıcolmasıdır. Bəzən qol, ya da ayaq qısa müddətə sıçrayır, bəzən uşaq qəribə səslər çıxarır, avtomatik hərəkətlər edir – dodaqlarını yalamaq, geyimini çəkmək kimi. Bunların hamısı qıcolma ola bilər. Valideynlər bunu yorğunluq, diqqətsizlik, ya da sadəcə uşağın qəribə davranışları kimi səhv salırlar. Belə düşünmək təhlükəlidir.

Uşağınızın davranışında qəfil dəyişikliklər, qısa müddətli “ayrılmalar”, yuxu pozğunluqları, qəribə hərəkətlər – bunların hamısı siqnaldır. Ciddi siqnal. Hər qıcolma epilepsiya deyil, amma hər qıcolma diqqət tələb edir. Bu fərqi siz bilməlisiniz.

Diaqnoz: Necə başa düşmək olar?

Diaqnoz qoymaq tələskənlik sevmir, amma gecikmə də bağışlanılmazdır. Proses çətindir, çünki qıcolmalar çox vaxt tibbi mütəxəssis tərəfindən görünmür. Buna görə də sizin müşahidələriniz həlledicidir.

Nə etməlisiniz:

• Qıcolmanın video görüntüsünü çəkin. Bəli, bu anda telefonunuzu çıxarmaq çətin ola bilər, amma inanın, bu, epileptoloqa ən dəyərli məlumatı verəcək. Necə başlayır, nə qədər çəkir, uşaq necə reaksiya verir, bədənin hansı hissələri təsirlənir – hər detal vacibdir.
• Qıcolma öncəsi və sonrası vəziyyəti qeyd edin. Uşaq yorğun idi? Qızdırması var idi? Yuxusuz idi? Qıcolmadan sonra yuxulu oldu, ya da başı ağrıdı?
• Dəqiq bir jurnal tutun. Hər qıcolmanın tarixi, vaxtı, müddəti və təsviri orada olsun.

Məlumat toplandıqdan sonra, növbəti addım doğru həkimi tapmaqdır. Bu, sadəcə pediatr deyil. Bu, uşaq epilepsiyası ilə məşğul olan epileptoloq olmalıdır. Bəli, bizim ölkədə də belə mütəxəssislər var və onları tapmaq vacibdir. Bəzən bölgələrdə ixtisaslaşmış mütəxəssis tapmaq çətin olur. İnsanlar ilk növbədə ümumi nevroloqlara müraciət edir, sonra isə ya zaman itirir, ya da yanlış müalicəyə başlayır. Vaxt itirməyin. Birbaşa ixtisaslaşmış mərkəzə gedin.

Diaqnoz üçün istifadə olunan əsas üsullar:

• Elektroensefaloqrafiya (EEQ): Bu, beynin elektrik fəaliyyətini qeyd edən bir testdir. Baş dərisinə elektrodlar yapışdırılır. Qıcolma zamanı, ya da qıcolmalar arasında beyindəki anormal elektrik boşalmaları bu testlə aşkar edilə bilər. Uzunmüddətli EEQ (24 saat və ya daha çox) bəzən qıcolmaların səbəbini aşkar etmək üçün tələb oluna bilər. Bu prosedur ağrısızdır və uşağa heç bir zərər vermir.
• Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası (MRT): Beynin detallı görüntülərini çəkir. Bu, beyindəki struktur dəyişiklikləri, yara toxumaları, şişlər, ya da digər anomaliyaları aşkar etməyə kömək edir. MRT də ağrısızdır, amma uşağın hərəkətsiz qalması tələb olunduğundan, kiçik uşaqlara bəzən yüngül sedasiya verilir.
• Qan analizləri: Bəzən qıcolmalara metabolik problemlər, infeksiyalar, ya da elektrolit balanssızlığı səbəb olur. Qan analizləri bu kimi halları istisna etməyə kömək edir.

Yalnız bu kompleks müayinələrdən sonra epileptoloq dəqiq diaqnoz qoya bilər. Tək bir testlə “epilepsiya” diaqnozu qoymaq səhvdir. Hər şey hərtərəfli qiymətləndirilməlidir.

Müalicə: Nəyi bilməlisiniz?

Epilepsiya müalicə olunan, idarə edilən bir xəstəlikdir. Tamamilə müalicə olunmasa belə, qıcolmaların qarşısını almaq və ya onların sayını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür. Müalicənin əsas məqsədi uşağın normal həyat sürməsini təmin etməkdir.

Dərman müalicəsi

Əsas müalicə metodu epilepsiya əleyhinə dərmanlardır (AEDs). Bu dərmanlar beynin elektrik fəaliyyətini sabitləşdirərək qıcolmaların qarşısını alır. Dərman seçimi uşağın yaşına, qıcolmanın növünə, ümumi sağlamlıq vəziyyətinə və potensial yan təsirlərə görə fərdi şəkildə aparılır. Bir dərman hər kəsə uyğun deyil.

Vacib məqamlar:

• Nizamlılıq: Dərmanları hər gün eyni vaxtda qəbul etmək kritikdir. Bir doza belə buraxmaq qıcolma riskini artırır. Bu, danışıq deyil, bir qaydadır.
• Dozanın tənzimlənməsi: Doza uşağın çəkisinə və qıcolma nəzarətinə görə tənzimlənir. Həkimsiz dozanı dəyişməyin. Heç vaxt!
• Yan təsirlər: Hər dərmanın yan təsiri ola bilər. Yuxululuq, baş gicəllənmə, iştahsızlıq, əhval dəyişiklikləri – bunlar tez-tez rast gəlinən hallardır. Həkiminizlə danışın. Yan təsirlər şiddətli olursa, dərman dəyişdirilə bilər.
• Müalicə müddəti: Epilepsiya müalicəsi uzunmüddətlidir, bəzən illərlə davam edir. Həkiminiz qıcolmalar dayandıqdan sonra dərmanların tədricən azaldılmasına və ya kəsilməsinə qərar verə bilər, amma bu, yalnız peşəkar nəzarət altında olmalıdır.

Bəzən valideynlər dərmanların yan təsirlərindən qorxaraq müalicəni özbaşına dayandırırlar. Bu, fəlakətlidir. Qıcolmaların daha şiddətli və tez-tez geri dönməsinə səbəb ola bilər. Azərbaycanda bəzən insanlar “hər şey kimyadır” deyərək dərmanlardan imtina edib xalq təbabətinə üz tuturlar. Bu yalnışdır. Xalq təbabəti epilepsiyanı müalicə etməz, sadəcə zaman itirərsiniz, bu isə uşağın gələcəyi üçün fəsadlar yaradar. Xalq təbabətinin yerinə dərmanlar işləyir.

Digər müalicə üsulları

Dərmanlara cavab verməyən (dərman-refrakter) epilepsiya halları da var. Belə vəziyyətlərdə digər müalicə üsulları nəzərdən keçirilə bilər:

• Ketoqen pəhriz: Xüsusi bir yüksək yağlı, aşağı karbohidratlı pəhrizdir. Bəzi uşaq epilepsiya növlərində effektiv ola bilər. Ciddi həkim nəzarəti tələb edir.
• Vagus siniri stimulyasiyası (VNS): Cərrahi yolla sinəyə implant edilən kiçik bir cihaz vasitəsilə vagus sinirini stimulyasiya edir. Qıcolmaların tezliyini və şiddətini azalda bilər.
• Epilepsiya cərrahiyyəsi: Əgər qıcolmanın mənbəyi beynin müəyyən bir hissəsində lokallaşıbsa və bu hissə çıxarılarsa, qıcolmalar dayana bilər. Bu, son çarədir və yalnız xüsusi mərkəzlərdə həyata keçirilir.

Epilepsiya ilə yaşamaq: Valideynlər nə etməlidir?

Epilepsiya diaqnozu həyatınızı dəyişəcək, amma onu məhv etməyəcək. Hər şey uşağınıza dəstək vermək və onun təhlükəsizliyini təmin etməklə bağlıdır.

Təhlükəsizlik qaydaları

• Qıcolma zamanı uşağın ətrafındakı təhlükəli əşyaları uzaqlaşdırın.
• Uşağı yerə yatırın və başının altına yumşaq bir şey qoyun.
• Boğulmanın qarşısını almaq üçün uşağın başını yana çevirin.
• Heç vaxt ağzına heç nə qoymayın. Qıcolma zamanı dili udmaq mümkün deyil. Qoyacağınız hər şey daha çox zərər verə bilər.
• Qıcolmanın müddətini qeyd edin. Əgər qıcolma 5 dəqiqədən artıq çəkirsə və ya bir qıcolmadan dərhal sonra ikincisi başlayırsa, təcili yardım çağırın.

Məktəb və sosial həyat

Uşağınızın müəllimləri və dostlarının valideynləri epilepsiya haqqında məlumatlı olmalıdır. Onlara qıcolma zamanı nə edəcəklərini öyrədin. Gizlətməyin. Bu, stiqmanı artırır. Uşağınız normal bir həyat sürməlidir. İdman, dostlarla görüşmək, dərslərdə iştirak etmək – bunların hamısı vacibdir. Bəzi idman növləri (məsələn, üzgüçülük) nəzarət altında olmalıdır, lakin bir çox fəaliyyətlər təhlükəsizdir.

Emosional dəstək

Uşağınızın epilepsiya ilə mübarizəsi emosional cəhətdən çətin ola bilər. O, özünü fərqli, ya da utancaq hiss edə bilər. Dəstək verin, onu başa düşdüyünüzü göstərin. Mütəxəssislə söhbət etmək də çox faydalı ola bilər. Siz də valideyn olaraq dəstəyə ehtiyacınız var. Qohumlar və dostlar sizi yalnız qoymasın. Bu xəstəlik ailənin yükü deyil, həmrəylik tələb edən bir vəziyyətdir.

Proqnoz: Ümid varmı?

Bəli, var. Bir çox uşaqda epilepsiya böyüdükcə keçir. Hətta dərman qəbul etmədən qıcolmasız bir həyat sürürlər. Bəzilərində isə müalicə ilə qıcolmalar tamamilə nəzarət altına alınır və uşaq tam normal bir həyat sürür.

Hər şey düzgün diaqnozdan və nizamlı müalicədən başlayır. Gecikməyin. Şübhələriniz varsa, onları bir kənara qoyun. Uşağınızın sağlamlığı üçün addım atın. Bu sizin borcunuzdur. İnternetdə oxuduğunuz “möcüzəvi” müalicələrə, qonşunun “təcrübəsinə” inanmayın. Həyat riskə atmaq üçün çox dəyərlidir. Bu məsələdə yalnız elmə və tibbi biliklərə güvənməlisiniz. Azərbaycanın tibb sahəsində böyük irəliləyişlər var, amma bu irəliləyişlərdən faydalanmaq üçün siz özünüz də aktiv olmalısınız. Mütəxəssisləri tapın, onlarla əlaqə qurun.

Uşağınızın gələcəyi sizin əlinizdədir. Bu çətin yolu birlikdə keçə bilərik. İlk addımı atmaq isə sizin üzərinizə düşür. Şübhə etməyin. Peşəkar yardımı axtarın.

Epileptoloqa yazılın.