Böyüklərdə təşviş pozuntuları

Təşviş. Bu sözü eşidəndə çox adamın ağlına sıxıntı, narahatlıq gəlir. Həyatda hər kəs narahat olur. İşdə problem, ailədə mübahisə, uşağın xəstəliyi – bunlar stressə səbəb olur. Normaldır. Bu hisslər bizi hazırlıqlı edir, bəzən hətta qoruyur. Amma bir də var təşviş pozuntusu. Bu, artıq adi narahatlıq deyil, bu, həyatınızı ələ keçirən, sizi boğan bir vəziyyətdir. Adam özünü boğulmuş hiss edir, çıxış yolu tapa bilmir. Sadəcə narahatlıq keçirsəniz, bu yazı sizə görə deyil. Bu, gündəlik təşvişlə yaşayan, yuxusuzluqdan əziyyət çəkən, daima pis xəbər gözləyən, hər şeydən qorxan, sanki dünyada hər şey pisə gedirmiş kimi düşünən insanlar üçündür. Siz artıq özünüzü idarə edə bilmirsiniz, ətrafınızdakıların “özünü ələ al” deməsi isə vəziyyəti daha da pisləşdirir.

Azərbaycanda təəssüf ki, psixoloji problemlərə münasibət hələ də birmənalı deyil. Adamlar “ağırlaşıb” deyərlər deyə qorxur, ya da ilk növbədə falçıya gedir, “göz dəyib” deyir. Sonra dost-tanışdan eşitdiyi “sakitləşdiriciləri” özbaşına qəbul edir. Həkimə getmək son addım olur, bəzən də heç olmur. Bu səhvdir. İndiki dövrdə psixiatrın köməyi ilə təşvişin müalicəsi mümkündür. Bu, zəiflik əlaməti deyil, məsuliyyətli olmaq deməkdir.

Təşviş Pozuntusu nədir və niyə məhz sizdə yaranır?

Təşviş pozuntusu sadəcə pis əhval-ruhiyyə deyil. Bu, beyninizin təhlükə siqnallarını həddən artıq çox və yersiz yerə göndərməyə başladığı bir vəziyyətdir. Təsəvvür edin, həyəcan siqnalı olan avtomobildəsiniz və o, hər yarpaq düşəndə, hər pişik keçəndə başlayır fit çalmağa. Elə bir şeydir. Sizin beyniniz daim “təhlükə!” deyir, halbuki real təhlükə yoxdur. Nəticədə ürəyiniz döyünür, tənəffüsünüz çətinləşir, əlləriniz tərləyir, yuxunuz pozulur. Bəzən heç bir səbəb olmadan panik ataklar yaşayırsınız. Bu, realdır və sizi çox yorur.

Bu cür vəziyyətlər müxtəlif formalarda özünü göstərir:

• Ümumi təşviş pozuntusu: Daimi narahatlıq, hətta kiçik şeylər barədə də. Gələcəklə bağlı qorxu, sağlamlıq haqqında daimi narahatlıq. Sanki beyninizdə dayanmayan bir səs var.
• Panik pozuntu: Qəfil başlayan, sürətlə inkişaf edən şiddətli qorxu hissi. Ürək döyüntüsünün artması, tənəffüs çətinliyi, sinədə ağrı, boğulma hissi, dəli olmaq və ya ölmək qorxusu. Bu, dəhşətli bir təcrübədir.
• Sosial təşviş pozuntusu (Sosial fobiya): Başqaları tərəfindən mühakimə olunmaqdan, alçaldılmaqdan qorxu. İnsanlarla ünsiyyətdən qaçmaq, ictimai yerlərdə narahatlıq. Bu, karyeranıza, şəxsi münasibətlərinizə ciddi zərər vurur.
• Fobiyalar: Müəyyən bir obyektə və ya vəziyyətə qarşı irrasional, həddindən artıq qorxu. Hündürlükdən, qapalı yerlərdən, müəyyən heyvanlardan qorxu. Bu qorxu o qədər güclü ola bilər ki, siz həyatınızı onun ətrafında qurursunuz.

Niyə yaranır? Səbəblər fərqlidir. Genetik meyillik var. Beynin kimyəvi tərkibindəki balanssızlıq, xüsusilə seretonin və norepinefrin səviyyələrindəki dəyişikliklər rol oynayır. Həyatdakı travmatik hadisələr – yaxın itkisi, işini itirmək, zorakılıq – tetikleyici ola bilər. Xroniki stress, uzun müddətli yorğunluq da. Hətta bəzi tibbi problemlər, məsələn, qalxanabənzər vəzinin fəaliyyət pozuntuları da təşvişə bənzər simptomlar verə bilər. Buna görə də düzgün diaqnoz vacibdir.

“Özümü ələ almalıyam!” – Bu yanaşma işə yaramır

Deyirlər ki, təşvişi olan adamlar zəifdir. Bu, boş söhbətdir. Təşviş pozuntusu bir xəstəlikdir. Bunu qripə bənzətmək olar. Qrip olanda heç kim sizə “sadəcə özünü güclü hiss et” demir, çünki bilirlər ki, orqanizm mübarizə aparır. Təşvişdə də eynidir. Beyin kimyası pozulub, o özü-özünə düzəlməyəcək. Hətta daha da pisləşə bilər. İnsanlar illərlə gizlədir, utanc çəkir, ailəsinə, dostlarına demir. “Ağırlaşaram, dəli deyərlər” qorxusu onları həkimə getməkdən çəkindirir. Kimsə dövlət klinikalarında uzun növbələrdən, kimsə “hər kəs eşidər” düşüncəsindən çəkinir. Amma bu utanc sizə heç nə qazandırmır, əksinə, illərinizi, sağlamlığınızı aparır. Təşvişin müalicəsi gecikdikcə daha çətinləşir.

Bu gün siz özünüzü pis hiss edirsiniz, yuxunuz pozulub, iştahınız yoxdur, ya da həddən artıq yeyirsiniz. Bəzən kəskin baş ağrılarınız olur, ürəyiniz sıxılır. Hətta nəfəs almaqda çətinlik çəkəndə təcili yardıma zəng edirsiniz, həkim gəlir, bütün analizlər təmiz çıxır və sizə deyirlər ki, heç nəyiniz yoxdur. Bu an siz özünüzü başa düşülməmiş, tək hiss edirsiniz. Amma siz tək deyilsiniz. Bu, təşviş pozuntusunun klassik simptomudur.

Nə zaman psixiatra müraciət etmək lazımdır: Təşvişin müalicəsinə ilk addım

Hər narahatlıq psixiatr tələb etmir. Amma əgər bu narahatlıq:

• Həyatınızın keyfiyyətini aşağı salır.
• İşinizə, münasibətlərinizə, təhsilinizə mane olur.
• Gündəlik işlərinizi görməkdə çətinlik yaradır.
• Daimi yorğunluq, yuxusuzluq, fiziki ağrılarla müşayiət olunur.
• Özünüzü idarə etməkdə çətinlik çəkirsiniz.
• Panik ataklar yaşayırsınız.
• Mənfi düşüncələr beyninizi zəbt edib.

O zaman artıq psixiatrın köməyi mütləqdir. Gecikməyin. Hər gün çəkdiyiniz əziyyət sizin vaxtınızdan oğurlayır. Bu problem öz-özünə keçmir, sadəcə forması dəyişə bilər.

Psixiatr nə edir? “Dərman verir, yatırdır” – yalan söhbətdir.

Psixiatr dəli həkim deyil. Psixiatr beyni, onun funksiyalarını, zehni sağlamlıq pozuntularını öyrənən və müalicə edən mütəxəssisdir. Həkimdir. Təşviş pozuntularının müalicəsi kompleks bir prosesdir və adətən aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır:

1. Diaqnoz: Psixiatr sizinlə danışacaq, suallar verəcək, şikayətlərinizi dinləyəcək. Fiziki sağlamlığınızın da təşvişə səbəb ola biləcəyini yoxlamaq üçün bəzi analizlər (məsələn, qan analizi, tiroid funksiyası) tələb edə bilər. Bu, sadəcə bir söhbət deyil, dərin bir analizdir.
2. Psixoterapiya: Bu, adətən müalicənin əsas hissəsidir. Xüsusilə idraki davranış terapiyası (İDT) çox effektivdir. İDT sizə təşvişi doğuran düşüncə və davranış qəliblərini anlamağa və onları dəyişməyə kömək edir. Siz qorxularınızla üzləşməyi, onlarla başa çıxmağı öyrənirsiniz. Bu, bir növ beyninizi yenidən proqramlaşdırmaq kimidir. Bu, sadəcə “danışmaq” deyil, konkret texnikaları öyrənməkdir.
3. Dərman müalicəsi: Bəzi hallarda, xüsusilə simptomlar çox şiddətli olduqda, dərman müalicəsi tələb oluna bilər. Antidepressantlar (SSRİ kimi) və ya qısa müddətli benzodiazepinlər təşviş simptomlarını yüngülləşdirmək üçün istifadə olunur. Dərmanlar sizi “yatırmaz”. Onlar beyninizdəki kimyəvi balanssızlığı tənzimləyərək, terapiyanın daha effektiv olmasına kömək edir. Unutmayın ki, dərman qəbul etmək müalicənin sadəcə bir hissəsidir və hər zaman həkim nəzarəti altında olmalıdır. Özbaşına dərman qəbulu və ya dayandırma çox təhlükəlidir.

Unutmayın, təşvişin müalicəsi birdən-birə baş vermir. Bu, bir prosesdir. Vaxt tələb edir, səbir tələb edir. Bəzən çətin olur. Amma nəticə buna dəyər. Təşvişdən azad bir həyat yaşamaq mümkündür. Siz özünüzü daha yaxşı hiss edəcəksiniz, yuxunuz normallaşacaq, əhval-ruhiyyəniz düzələcək, həyata qarşı marağınız geri qayıdacaq.

Nə etməməlisiniz?

• Problemi inkar etmək: “Məndə heç nə yoxdur, keçər” demək səhvdir. Keçməyəcək.
• Özbaşına dərman qəbulu: Dostun, qonşunun məsləhəti ilə dərman qəbul etmək sağlamlığınıza zərər verə bilər.
• Alkoqol və ya narkotik vasitələrdən istifadə: Bunlar qısa müddətli rahatlama verə bilər, lakin uzun müddətdə vəziyyəti daha da pisləşdirir, asılılıq yaradır.
• Cəmiyyətdən təcrid olunmaq: Bu, təşvişinizi artıracaq.

Həyatınızı təşvişin əlində girov qoymayın. Qorxuların, narahatlıqların sizi idarə etməsinə icazə verməyin. Siz daha yaxşı bir həyata layiqsiniz. Sizin beyninizdəki bu “həyəcan siqnalını” düzgün tənzimləmək üçün peşəkar kömək almaqdan çəkinməyin. Utanmayın, qorxmayın. Bu, sizin üçün atacağınız ən vacib addımdır.

Kömək üçün müraciət edin.