COVID-19 sonrası immunitet

COVID-19 keçirdikdən sonra özünüzü qəribə hiss edirsiniz? Bütün simptomlar yoxa çıxsa da, bədəninizin hələ də “əvvəlki kimi” olmadığını düşünürsünüz? Yataqdan qalxmaq çətin gəlir, başınız dumanlıdır, adi işlər sizi yorur? Təkcə siz deyilsiniz. Bu, çox insanın üzləşdiyi bir problemdir. Virusdan sağaldıq deyirik, amma nəsə düz gəlmir. Bu, adətən immunitet sisteminizin hələ də özünə gəlməyə çalışması ilə bağlıdır. Düşünürsünüz ki, immunitet bərpası necə olmalıdır? Nə vaxt kömək üçün immunoloq axtarmalısınız?

Gəlin bir məsələyə aydınlıq gətirək: COVID-19 sadəcə boğazınızı qıcıqlandıran və ya ciyərlərinizi tutan bir xəstəlik deyil. Bu, bütün bədənə təsir edən, sistemləri sarsıdan, immun sistemimizi çətin sınaqlara məruz qoyan ciddi bir infeksiyadır. Əksər insanlar virusu yüngül və ya orta ağırlıqda keçirir, amma bədənin içində gedən mübarizə qurtarmır. Bədəniniz bu virusla döyüşməyə çox enerji sərf edir. Bəzən bu mübarizə bitəndə belə, yorğunluq, gücdən düşmə, zehnin dumanlanması kimi hallar aylarla davam edə bilər. Buna biz “post-COVID sindromu” deyirik.

COVID-19 sonrası bədən niyə “normal deyil”?

Təsəvvür edin ki, uzun və ağır bir döyüşdən çıxmısınız. Döyüş bitib, qalibsiz, amma bədəninizdə hər yer ağrıyır, əzələləriniz zəifləyib, gücünüz tükənib. COVID-19 da immunitet sistemimiz üçün belə bir döyüşdür. Virus bədənə daxil olanda, immun sistemi bütün gücünü toplayır ki, onu məhv etsin. Bu, həm yaxşıdır, həm də çox enerji tələb edir. Mübarizə bitəndə, bədən yorğun düşür. Bəzi orqanlar zədə alır, iltihab prosesləri bitmir, sinir sistemi də öz payına düşəni götürür. Ona görə də özünüzü əvvəlki kimi hiss etməməyiniz təəccüblü deyil.

Ən çox rast gəlinən şikayətlər bunlardır: uzunmüddətli yorğunluq, nəfəs darlığı, əzələ və oynaq ağrıları, yuxu problemləri, baş ağrıları, yaddaş zəifliyi, diqqəti toplamaqda çətinlik (buna “beyin dumanı” deyilir), hətta ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və əhval-ruhiyyənin enməsi. Bəziləri də düşünür ki, bu, “psixolojidir” və ya “özlərini boş yerə narahat edirlər”. Xeyr, bu simptomlar realdır. Onlar bədənin hələ tam bərpa olunmadığının, xüsusən də immunitet sisteminin hələ də zərər gördüyünün göstəricisidir.

İmmunitet bərpası: Nə etmək lazımdır?

İmmunitet sisteminizin bərpa olunması vaxt tələb edir. Bu, bir gecədə baş verən bir proses deyil. Səbirli olmalı və bədəninizə kömək etməlisiniz. Bəs necə?

1. Düzgün İstirahət. Yatmaq sadəcə boş vaxt keçirmək deyil, bədəninizi bərpa etmək üçün ən vacib addımdır. Gecə 7-9 saat dərin yuxu immunitet sisteminizi gücləndirir. Gündüz də özünüzü yorursunuzsa, qısa istirahətlər edin. Yorğunluq hiss edirsinizsə, durub nəsə etməyə çalışmayın. Bədəniniz siqnal verir.
2. Balanslı Qidalanma. Bədəninizi “boş” kalorilərlə doldurmayın. Təzə meyvə-tərəvəz, tam taxıl məhsulları, zülalla zəngin qidalar – bunlar immunitet sisteminizin tikinti materiallarıdır. Vitaminlər və minerallar, xüsusən D vitamini, C vitamini və sink bu prosesdə kritik rol oynayır. Amma, özbaşına, həkimlə məsləhətləşmədən böyük dozada vitamin qəbul etmək, ciddi zərər verə bilər. Qonşudan eşitdiyinizi və ya internetdə oxuduğunuz hər şeyi qəbul etmək olmaz.
3. Aktiv Həyat Tərzi, Amma Ağıllı Şəkildə. Fiziki aktivlik vacibdir, amma həddini aşmaq olmaz. Əvvəllər idmançı idinizsə belə, dərhal əvvəlki rejiminizə qayıtmayın. Yavaş-yavaş başlayın: gəzinti, yüngül məşqlər. Bədəninizi dinləyin. Yorğunluq hiss edirsinizsə, dayanın. Hər şey öz-özünə keçər düşüncəsi sizi aldatmasın.
4. Stressi Azaldın. Stress immunitet sisteminin ən böyük düşmənidir. Meditasiya, yüngül idman, hobbilər, dostlarla vaxt keçirmək – bunlar stressi azaltmağa kömək edə bilər. Azərbaycan reallığında insanlar çox vaxt “bütün günü stressdəyik, necə azaldaq?” deyir. Amma bədəniniz üçün minimum da olsa, sakitlik tapmaq vacibdir.

Bu adımların hər biri immunitet bərpa prosesinin vacib hissəsidir. Lakin, bəzən bu addımlar yetərli olmur və bədən özü özünü tam bərpa edə bilmir. Belə hallarda peşəkar yardıma ehtiyac yaranır.

Nə vaxt immunoloq köməyinə ehtiyac duyulur?

Bəzən insanlar aylarla davam edən yorğunluq, ağrılarla yaşayır, amma həkimə getməyi ləngidirlər. “Öz-özünə keçər”, “vaxt itirmək istəmirəm”, “dövlət xəstəxanalarında növbədir, özəl klinikalar bahadır” kimi düşüncələr, bəzən xəstəliyin daha da ağırlaşmasına gətirib çıxarır. Bu, yanlış yanaşmadır. Əgər yuxarıda sadaladığım simptomlar COVID-19 keçirdikdən sonra ən azı 2-3 ay davam edirsə, və ya həyat keyfiyyətinizi ciddi şəkildə pisləşdirirsə, onda immunoloq məsləhətinə ehtiyacınız var. Təkcə immunoloq deyil, bəzən kardioloq, nevroloq, endokrinoloq kimi mütəxəssislərin də dəstəyi lazım ola bilər. COVID-19 bədəndəki bir çox sistemi zəiflədir və bu zəifləmələrin diaqnostikası və müalicəsi mütləq şəkildə mütəxəssis tərəfindən həyata keçirilməlidir.

Immunoloq sadəcə nadir xəstəliklərlə məşğul olan bir həkim deyil. O, sizin immunitet sisteminizin necə işlədiyini, niyə zəiflədiyini, virusun hansı izləri qoyduğunu müəyyən edə bilər. Qan analizləri, bəzi spesifik testlər, bədənin ümumi vəziyyətinin qiymətləndirilməsi ilə həkim problemin kökünü tapa bilər. Bəzən bu, uzun və yorucu bir proses ola bilər, amma düzgün diaqnoz olmadan effektiv müalicə mümkün deyil. Özlüyündə, immunitet sisteminin bərpa prosesi mürəkkəbdir və hər orqanizmə fərqli yanaşma tələb edir.

Nəticə

COVID-19 sonrası bədəninizdəki dəyişiklikləri ciddiyə alın. “Hər şey keçəcək” deyib gözləmək, bəzən daha böyük problemlərə yol aça bilər. Bədəniniz bu virusla mübarizə aparıb və indi onun dəstəyə ehtiyacı var. Düzgün qidalanma, istirahət, stressdən uzaq durmaq vacibdir. Amma əgər bu, yetərli deyilsə və şikayətləriniz aylarla davam edirsə, peşəkar tibbi yardım axtarmaqdan çəkinməyin. Bəziləri dərmanlardan qorxur, və ya inanır ki, “hər dərman kimyadır, ziyandır”. Amma bəzən düzgün təyin edilmiş terapiya sağlamlığınızı qaytarmaq üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Unutmayın ki, sizin sağlamlığınız sizin prioritetiniz olmalıdır.

Özünüzü narahat hiss edirsinizsə, şikayətləriniz azalmaq bilmirsə, sadəcə oturub gözləməyin. Bədəniniz siqnal verir və bu siqnala qulaq asmaq vacibdir. Sağlamlığınız sizin əlinizdədir.

Müayinədən keçin.