Travmalardan sonra plastik cərrahiyyə

Travma. Bu sözü eşidəndə ağlınıza nə gəlir? Yəqin ki, qəza, yanıq, düşmə, idman zədəsi. Hər bir travma bədənimizdə yalnız fiziki izlər qoymur, həm də insanın həyat keyfiyyətini, özünə inamını, gündəlik fəaliyyətini ciddi şəkildə dəyişdirir. Çox vaxt insanlar zədələndikdən sonra sağalmaq üçün böyük mübarizə aparır, amma bəzən bir şey çatışmır: tam bərpa. Məhz bu məqamda plastik cərrah işə qarışır. Bizim işimiz sadəcə “gözəllik” yaratmaq deyil. Biz itirilmiş funksiyanı bərpa edir, qüsurları aradan qaldırır, bədənin estetik və funksional balansını geri qaytarırıq. Bəli, söhbət rekonstruktiv əməliyyatlardan gedir. Bu, sizin yeni başlanğıcınız ola bilər.

Travma sonrası rekonstruktiv əməliyyatlar: Niyə bu qədər vacibdir?

Travma sonrakı plastik cərrahiyyə əksər hallarda kosmetik yox, tamamilə funksional bir ehtiyacdan yaranır. Təsəvvür edin: bir yanğın nəticəsində əl barmaqları birləşib, qol hərəkət etmir. Yaxud ağır qəzadan sonra üzünüz tanınmaz hala düşüb, göz qapaqlarınız tam bağlanmır. Bu hallarda məqsəd sadəcə “qəşəng” görünmək deyil. Məqsəd, yenidən əli tuta bilmək, gözü bağlaya bilmək, yemək yeyə bilmək, insanlarla rahat ünsiyyət qura bilməkdir. Bu cür müdaxilələr insanın əvvəlki həyatına qayıtmasına, işinə davam etməsinə və sosial adaptasiyasına kömək edir.

Azərbaycanda, etiraf edək ki, “plastik cərrahiyyə” sözünü eşidəndə çox vaxt ilk ağla gələn burun əməliyyatı və ya üz gərmə olur. Amma rekonstruktiv cərrahiyyə fərqlidir. Bu, xəstənin bədənindəki ciddi qüsurları, travma nəticəsində yaranmış dəyişiklikləri korreksiya etmək, sümük, əzələ, dəri və digər toxumaları bərpa etmək deməkdir. Məsələn, ağır dərəcəli yanıqlar zamanı yeni dərinin köçürülməsi, qəzadan sonra üz sümüklərinin düzgün bərpası, hətta bəzi hallarda sinirlərin tikilməsi kimi mürəkkəb işlər bu sahəyə aiddir.

Nə zaman plastik cərraha müraciət etməlisiniz?

Bu sualın cavabı bəzən təcili, bəzən də vaxt keçdikcə yaranan bir ehtiyacdır. Təcili vəziyyətlərdə, məsələn, dəri və ya toxuma itkisi çox böyük olduqda, hadisədən dərhal sonra rekonstruktiv əməliyyat düşünülməlidir. Bu, həm infeksiya riskini azaldır, həm də daha yaxşı funksional və estetik nəticə verir. Ancaq bir çox hallarda ilkin müalicə tamamlandıqdan, yara sağaldıqdan sonra ortaya çıxan problemlərlə bağlı müraciət edilir:

• Çapıqların sərtləşməsi, ağrı verməsi, hərəkəti məhdudlaşdırması.
• Üzün və ya bədənin digər hissələrinin deformasiyası.
• Dəri və ya yumşaq toxuma çatışmazlığı.
• Sümük qüsurları.
• Sinir zədələnmələri nəticəsində yaranan funksional problemlər.

Bəzən insanlar illər boyu yaranmış bir problemi gözardı edir, “yaxşı olar” deyib özlərini ovundurur. Amma zaman keçdikcə, xüsusən də uşaq yaşda yaranan travmaların nəticələri bədənin inkişafı ilə daha da dərinləşə bilər. Unutmayın, erkən müdaxilə bir çox problemi daha asan həll edir, gecikmə isə daha mürəkkəb, uzunmüddətli və bəzən daha az effektiv həllərə yol açır.

Konsultasiya prosesi: Nəyə hazır olmalısınız?

Hər hansı bir cərrahi əməliyyatdan əvvəl ən vacib addım həkimlə açıq və səmimi bir söhbətdir. Bu, sadəcə bir “görüş” deyil, gələcək müalicənin təməlidir. Nəyə hazır olmalısınız?

1. Dürüstlük: Keçmişdəki bütün xəstəliklər, qəbul etdiyiniz dərmanlar, allergiyalar, zərərli vərdişlər (siqaret, spirtli içki) haqqında mütləq danışın. Bəzi xəstələr, xüsusilə Azərbaycanda, qəbul etdikləri “ot-bitki” qarışıqları və ya “xalq təbabəti” üsulları barədə susur. Bu, əməliyyat zamanı və sonra ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Gizlətdiyiniz hər kiçik məlumat əməliyyatın gedişatını və nəticəsini dəyişə bilər.

2. Gözləntilər: Nəticə ilə bağlı real gözləntilərinizin olması vacibdir. Cərrah möcüzə yaratmır, amma mümkün olan ən yaxşı nəticəni əldə etməyə çalışır. Həkim sizə əməliyyatın nə qədər “mükəmməl” olacağını deyil, nəyin real olacağını izah edəcək. Hər bir travma və hər bir orqanizm fərqlidir. Nəticələr də fərqli olacaq.

3. Suallarınız: Həkimə suallar verməkdən çəkinməyin. Əməliyyatın necə aparılacağı, hansı risklər olduğu, nə qədər çəkəcəyi, sağalma dövrü, ağrı sindromu, xərc məsələləri — hər şeyi soruşun. Unutmayın, bu, sizin sağlamlığınız və gələcəyinizdir.

4. Psixoloji hazırlıq: Rekonstruktiv əməliyyatlar uzun və bəzən çoxsaylı mərhələlərdən ibarət ola bilər. Nəticələri dərhal görməyə bilərsiniz, bu proses vaxt aparır. Buna psixoloji olaraq hazır olmaq lazımdır.

Əməliyyata hazırlıq və risklər

Hər bir cərrahi müdaxilə, hətta ən kiçiyi belə, müəyyən risklər daşıyır. Travma sonrası rekonstruktiv əməliyyatlar daha mürəkkəb ola bilər, çünki toxumalar zədələnmiş, çapıqlaşmış və qan təchizatı pozulmuş ola bilər. Hazırlıq mərhələsi bu riskləri minimuma endirmək üçündür:

• Tibbi müayinə: Qan analizləri, ürək funksiyalarının yoxlanılması, digər mövcud xəstəliklərin nəzarət altında olması. Məsələn, şəkərli diabet və ya yüksək qan təzyiqi kimi xroniki xəstəliklər varsa, bu, əməliyyatın planını, istifadə olunacaq dərmanların dozasını dəyişə bilər. Bu, sadəcə bir kağız parçası deyil.
• Siqaretdən imtina: Siqaret qan damarlarını daraldır, toxumaların qidalanmasını pozur. Bu isə yaranın sağalmasını çətinləşdirir, infeksiya riskini artırır. Əməliyyatdan bir neçə həftə əvvəl siqaretdən tamamilə imtina etmək lazımdır. Bu barədə həkimə yalan danışmaq, ağırlaşmalara birbaşa yoldur.
• Dərmanlar: Qan durulaşdıran dərmanlar (aspirin, warfarin) qəbul edirsinizsə, həkiminizlə məsləhətləşərək müəyyən müddət əvvəl dayandırmalısınız.
• Ağırlaşmalar: Ümumi risklər arasında infeksiya, qanaxma, anesteziyaya reaksiya var. Xüsusi risklər arasında toxumaların qəbul olunmaması, çapıqların istənilən kimi sağalmaması, funksional bərpa prosesində gecikmələr ola bilər.

Sağalma dövrü: Səbr və nizam-intizam

Əməliyyatın uğuru yalnız cərrahın peşəkarlığından asılı deyil, həm də pasiyentin sağalma dövründə göstərdiyi səbr və nizam-intizamdan da çox asılıdır. Bərpa prosesi individualdır, lakin bəzi ümumi qaydalar var:

• Həkimin göstərişlərinə riayət: Dərmanların vaxtında qəbulu, yaraların təmizliyi, sarğıların dəyişdirilməsi vacibdir.
• Fizioterapiya: Xüsusən də əl, ayaq və ya oynaq əməliyyatlarından sonra fizioterapiya bərpa prosesinin ayrılmaz hissəsidir. Mütəmadi məşqlər hərəkətliliyi artırır, əzələləri gücləndirir.
• Qidalanma: Sağlam qidalanma, bol zülal və vitamin qəbulu toxumaların bərpası üçün önəmlidir.
• Psixoloji dəstək: Travma sonrası və əməliyyatdan sonra bəzi insanlar depressiya və ya narahatlıq hissi yaşaya bilər. Ailənin və yaxınların dəstəyi, bəzən isə psixoloq yardımı vacibdir.

Azərbaycanda bəzən xəstələr həkimin təyin etdiyi müalicə planından kənara çıxaraq, qohum-əqrəbanın “məsləhətləri” ilə hərəkət edir, “bu filankəsə yaxşı gəlib” deyib, əməliyyatdan sonra yaranı müxtəlif vasitələrlə “müalicə” etməyə çalışırlar. Bu, çox təhlükəlidir və ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Həkiminizə güvənin, suallarınızı ona verin, qeyri-rəsmi “tövsiyələrdən” uzaq durun.

Yaxşı plastik cərrahı necə seçməli?

Bu, sizin üçün ən vacib suallardan biri olmalıdır. Bir plastik cərrah seçərkən diplomuna, təcrübəsinə, ixtisaslaşmasına diqqət edin. Hər cərrah rekonstruktiv əməliyyatlarda təcrübəli olmur. İnternetdəki “gözəl şəkillər” və ya sosial şəbəkələrdəki “reklamlar” hər zaman obyektiv reallığı əks etdirmir. Əslində, ən yaxşı reklam – razı qalmış pasiyentlərin real hekayələridir. Həkimin işlədiyi klinikaya, gigiyena standartlarına, personalın peşəkarlığına fikir verin. Ən ucuz variantı seçmək tələyə düşmək deməkdir. Sağlamlıq, xüsusən də rekonstruktiv əməliyyatlar, ucuzluqla ölçülməməlidir.

Travma sonrası həyat bitmir. Bəli, bu çətin, ağrılı bir dövrdür. Amma müasir tibb, xüsusən də rekonstruktiv cərrahiyyənin imkanları sayəsində əvvəlki həyat keyfiyyətinizə qayıtmaq, bəzən hətta əvvəlkindən də daha güclü olmaq mümkündür. Lazım olan sadəcə doğru həkim seçimi, səbr və mübarizə əzmidir.

Əgər şübhələriniz varsa, yaxşı olar ki, əvvəlcədən sualınızı verin. Özünüzü qorumaq üçün hər zaman doğru addımı atın.

Konsultasiya alın.