Nevralgiya: səbəblər və müalicə

O kəskin, yandırıcı ağrı. Bəzən elə bil elektrik cərəyanı vurur, bəzən də sanki min iynə batırırlar. Bu ağrı həyatınızı alt-üst edir, sizi yuxudan oyadır, gündəlik işlərinizi görməyə imkan vermir. Bir çox insan illərlə bu ağrı ilə yaşayır, dözməyə çalışır, hər cür evdəki üsullara, dərmanlara əl atır, ancaq problem getdikcə dərinləşir. Gecikməyin. Sinir ağrısı adi hal deyil. Bu, bədəninizin sizə bir siqnalıdır və bu siqnala qulaq asmaq lazımdır. Yüksək ixtisaslı nevroloq müayinəsi olmadan bu növ ağrıdan qurtulmaq demək olar ki, mümkün deyil. Bəzən insanlar aylarla, hətta illərlə bu cür sinir ağrısı ilə yaşayır, hətta qonşunun məsləhəti ilə qızdırıcı mazlar sürtür, və ya “mənim vaxtım yoxdur” deyib həkimə getməyi yubadırlar. Bu səhvdir. Çox böyük səhv.

Nevralgiya Nədir və Niyə Baş Verir?

Nevralgiya – sinir boyunca yaranan kəskin ağrıdır. Yəni, problem bir sinirin zədələnməsi, sıxılması, iltihabı və ya hər hansı bir şəkildə qıcıqlanması ilə əlaqədardır. Bu, sadəcə “bir az ağrıyır” deyil, çünki sinirlər bədənimizin elektrik kabelləridir. Onlar beyinlə bütün orqanlar arasında əlaqəni təmin edir. Hər hansı bir yerdə bu kabellərdən biri zədələnəndə, qısaqapanma baş verir və siz bunu ağrı kimi hiss edirsiniz. Və bu ağrı həmişə eyni olmur. Bəzən yanıqlı, bəzən batıcı, bəzən də paroksismal, yəni qısa, kəskin hücumlar şəklində olur. Bəs niyə belə olur?

Nevralgiyanın əsas səbəbləri:

• Sıxılma: Sinir ya əzələ, ya sümük, ya da digər toxumalar tərəfindən sıxılır. Məsələn, yırtıqlar (disk yırtığı) çox vaxt belə ağrılara səbəb olur.
• İltihab: Sinir toxumasının iltihablaşması. Bəzən soyuqdəymə, bəzən də viral infeksiyalar (məsələn, su çiçəyi virusunun aktivləşməsi zamanı yaranan zoster nevralgiyası) buna səbəb olur.
• Travmalar: Zərbələr, kəsiklər, yıxılmalar sinirləri birbaşa zədələyə bilər.
• Metabolik pozğunluqlar: Şəkərli diabet kimi xəstəliklər sinir liflərini zədələyir. Bu, periferik nevropatiya adlanır və vaxtında nəzarət edilməsə, ağrılı nevralgiyaya çevrilə bilər.
• B vitamin çatışmazlığı: Sinirlərin normal fəaliyyəti üçün B qrupu vitaminləri vacibdir. Çatışmazlıq sinir hüceyrələrinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.
• İnfeksiyalar: Herpes, qrip və digər infeksiyalar sinirləri birbaşa təsir edə bilər.
• Damar problemləri: Bəzən damarların sinirləri sıxması və ya qan dövranının pozulması da ağrıya səbəb olur.

Bilirsiniz, bədənimizdəki hər bir sistem bir-birinə bağlıdır. Sadə bir soyuqdəymə də siniri iltihablaşdıra bilər. Məsələn, kürəyinizə soyuq dəyəndə yaranan qabırğaarası nevralgiya. Ya da əsəbiləşdiyiniz zaman boyun nahiyəsindəki gərginlikdən başa vuran ağrı. Bu, heç də həmişə “sadəcə soyuqdandır” demək deyil. Səbəb daha dərin ola bilər.

Ən Çox Rast Gəlinən Nevralgiya Növləri

Nevralgiya bədənin müxtəlif hissələrində baş verə bilər. Hər birinin özünəməxsus əlamətləri var. Ancaq bir şeyi unutmayın: ağrının yeri problemin səbəbi ilə həmişə eyni olmur. Məsələn, beldəki bir problem ayaqda ağrı verə bilər.

• Üçlü Sinir Nevralgiyası (Trigeminal Nevralgiya): Üzdə, əsasən yanaq, çənə və alında yaranan kəskin, qısa, elektrik cərəyanı vuran kimi ağrılar. Bu, həyatı dözülməz edir. Diş fırçalamaq, danışmaq, hətta yüngül külək belə hücumu tətikləyə bilər. Bu tip nevralgiya son dərəcə ağrılıdır və təcili müdaxilə tələb edir.
• Qabırğaarası Nevralgiya (İnterkostal Nevralgiya): Qabırğalar arasında, döş qəfəsi boyunca yayılan ağrı. Nəfəs alarkən, öskürərkən və ya hərəkət edərkən güclənir. Bəzən insanlar bunu ürək ağrısı ilə səhv salır, amma bu tamamilə fərqli bir problemdir.
• Oturacaq Sinir Nevralgiyası (İşias): Bel nahiyəsindən başlayaraq ayağın arxasına, topuğa qədər yayılan ağrı. Əksər hallarda onurğa sütunundakı fəqərəarası disk yırtığı və ya sinirin sıxılması ilə əlaqədardır. Hərəkət məhdudiyyətinə səbəb olur.
• Boyun-Çiyin Nevralgiyası (Servikobraxial Nevralgiya): Boyundan çiyinə və qola yayılan ağrı, əllərdə uyuşma, keyimə və zəiflik. Kompüter arxasında uzun müddət işləyənlərdə və ya boyun nahiyəsində travma keçirənlərdə tez-tez rast gəlinir.

Ağrını Ötürməyin: Doğru Diaqnoz Nə üçün Vacibdir?

Bir çox insan ağrı hiss edəndə ilk növbədə aptekə qaçır, ağrıkəsici alır. Ya da qonşunun, internetdə oxuduğu “mütəxəssisin” məsləhəti ilə müəyyən mazlar çəkir, otlar dəmləyir. Bəlkə də bir neçə gün kömək edir. Amma unutmayın, ağrıkəsicilər problemi aradan qaldırmır, sadəcə ağrı siqnalını boğur. Səbəb isə olduğu yerdə qalır və zamanla daha da pisləşir.

Düzgün diaqnoz qoymaq üçün nevroloq aşağıdakı addımları atır:

• Anamnez: Həkim şikayətlərinizi ətraflı dinləyəcək, ağrının xarakterini, nə vaxt başladığını, nəyin onu gücləndirdiyini və ya zəiflətdiyini soruşacaq. Keçmiş xəstəliklər, travmalar və həyat tərzi haqqında məlumatlar da çox vacibdir.
• Nevroloji müayinə: Reflekslər yoxlanılır, əzələ gücü, həssaslıq, koordinasiya qiymətləndirilir. Bu, həkimə hansı sinirin zədələndiyini və zədələnmənin səviyyəsini anlamağa kömək edir.
• İnstrumental müayinələr:
  • MRT (Maqnit Rezonans Tomoqrafiyası) və KT (Kompüter Tomoqrafiyası): Onurğa sütunundakı yırtıqları, şişləri, sinir sıxılmalarını aşkar etmək üçün qızıl standartdır.
  • EMQ (Elektroneyromioqrafiya): Sinirlərin elektrik keçiriciliyini və əzələlərin reaksiyasını ölçməyə imkan verir. Bu, sinir zədələnməsinin dərəcəsini və növünü müəyyənləşdirməyə kömək edir.
  • Rentgen: Sümük dəyişikliklərini, onurğa sütununda deformasiyaları göstərə bilər.
• Laboratoriya analizləri: Bəzən qan analizləri iltihabı, infeksiyaları və ya metabolik pozğunluqları (məsələn, diabet) aşkar etmək üçün tələb oluna bilər.

Bilirsiniz, bizdə bəzən xalq arasında belə bir fikir var ki, “bir dərman var, onu içirsən, hər şey keçir”. Bu, yanlış düşüncədir. Hər nevralgiyanın səbəbi və müalicəsi fərqlidir. Birinə kömək edən dərman başqasına heç bir təsir göstərməyə bilər, hətta zərər də verə bilər. Düzgün diaqnoz – uğurlu müalicənin təməlidir. Diaqnoz qoymadan müalicə etmək, gözübağlı işləmək kimidir. Bu, riskdir və siz bu riski öz sağlamlığınız üçün götürməyin.

Nevralgiya ilə Mübarizədə Həqiqi Müalicə

Nevralgiyanın müalicəsi kompleks olmalıdır. Sadəcə ağrıkəsici içmək işə yaramaz. Səbəbi aradan qaldırmaq və sinir funksiyasını bərpa etmək əsas hədəfimizdir.

Müalicəyə nələr daxil ola bilər:

• Dərman terapiyası:
  • Ağrıkəsicilər və iltihabəleyhinə dərmanlar: Ağrını azaltmaq və iltihabı söndürmək üçün ilkin mərhələdə istifadə olunur.
  • Əzələ relaksantları: Sinir sıxılmasına səbəb olan əzələ spazmlarını azaltmaq üçün.
  • Antikonvulsantlar (tutma əleyhinə dərmanlar): Xüsusilə üçlü sinir nevralgiyası və digər sinir ağrıları üçün effektivdir.
  • Antidepressantlar: Xroniki ağrı ilə mübarizədə və sinir ötürücülüyünü yaxşılaşdırmaq üçün bəzən təyin olunur.
  • B qrupu vitaminləri: Sinir liflərinin bərpası və qidalanması üçün vacibdir.
• Fizioterapiya: Müalicənin ayrılmaz hissəsidir. Elektroferez, maqnitoterapiya, lazer terapiyası, ultrasəs kimi üsullar ağrını azaltmağa, iltihabı söndürməyə və sinir bərpasını sürətləndirməyə kömək edir.
• Masaj: Əzələ gərginliyini aradan qaldırır, qan dövranını yaxşılaşdırır və sinir sıxılmasını azaldır. Amma unutmayın, masajı yalnız mütəxəssis həyata keçirməlidir, əks halda vəziyyət pisləşə bilər.
• Müalicəvi Bədən Tərbiyəsi (MBT): Sinir sıxılmalarını aradan qaldırmağa, əzələləri gücləndirməyə və onurğa sütununun sabitliyini bərpa etməyə yönəlmiş xüsusi hərəkətlər kompleksi. Məşqlər fərdi olaraq seçilməlidir.
• Müalicəvi blokadalar: Kəskin ağrı sindromlarında, ağrını kəsmək və iltihabı azaltmaq üçün sinir ətrafına dərman yeridilir. Bu, müvəqqəti rahatlama gətirsə də, problemi həll etmir, sadəcə ağrını dayandırır ki, digər müalicələr effektiv olsun.
• Cərrahi müdaxilə: Ən son çarədir, lakin bəzi hallarda, məsələn, sinirin şiş tərəfindən sıxılması, böyük yırtıqlar və ya dərman müalicəsinə cavab verməyən kəskin trigeminal nevralgiya hallarında zəruri ola bilər.

Müalicə zamanı sizdən də səbir və nizam-intizam tələb olunur. Bir-iki gündə ağrı keçməyə bilər. Bəzən proses uzun çəkir. Amma hər gün həkimin tövsiyələrinə əməl etmək, dərmanları düzgün qəbul etmək və fizioterapiyaya davam etmək nəticədə sizi ağrıdan azad edəcək. Bu, bir marafon deyil, amma sprint də deyil. Bu, ardıcıl və məqsədyönlü işdir.

Nevralgiyanın Qarşısını Almaq Mümkündürmü?

Bəli, bəzi hallarda nevralgiyanın yaranma riskini azaltmaq mümkündür. Hər kəsin hər zaman öz sağlamlığına diqqət yetirməsi vacibdir. Bu, sadəcə söz deyil, bu, sizin həyat keyfiyyətinizdir.

• Sağlam həyat tərzi: Balanslı qidalanma, yetərli fiziki aktivlik, pis vərdişlərdən (siqaret, spirt) imtina.
• Düzgün duruş: Xüsusilə oturaraq işləyənlər üçün. Mütəmadi fasilələr vermək, gimnastika etmək boyun və bel nahiyəsində gərginliyi azaldır.
• Travmalardan qorunma: İdman edərkən və ya fiziki işlə məşğul olarkən təhlükəsizlik qaydalarına əməl edin.
• Xroniki xəstəliklərin nəzarəti: Şəkərli diabet, hipertansiyon kimi xəstəlikləri nəzarətdə saxlamaq sinirlərin zədələnməsinin qarşısını ala bilər.
• Soyuqdan qorunma: Xüsusilə küləkli və soyuq havada boyun, kürək və bel nahiyələrini isti saxlamaq.
• Stressdən qaçınma: Stress əzələ spazmlarına və sinir gərginliyinə səbəb ola bilər. Rahatlama üsullarından (yoga, meditasiya) istifadə etmək faydalıdır.

Unutmayın, nevralgiya əlamətləri hiss etdiyiniz anda təxirə salmadan bir mütəxəssisə müraciət edin. Özünüza diaqnoz qoymaq və ya özünüza müalicə yazmaq təhlükəlidir. Bizdə “keçər, nə olacaq ki” deyə, həkimə getməyi yubanmaq çox yayğındır. Ancaq belə hallar ağrının xronikləşməsinə və müalicənin daha çətin olmasına gətirib çıxarır. Bəzən hətta geri dönməz fəsadlara səbəb ola bilər. Özünüzə hörmət edin. Sağlamlığınız sizin ən böyük sərvətinizdir.

Əgər yuxarıda sadalanan simptomlardan hər hansı birini hiss edirsinizsə, ağrının intensivliyi həyat keyfiyyətinizi pisləşdirirsə, əlinizi tərpətmək, ayaq üstə durmaq çətinləşirsə, onda gözləməyin. Hər gün vacibdir. Hətta kiçik bir şübhə belə sizi həkim kabinetinə aparmalıdır. Ağrı, bədəninizin sizə çatdırmaq istədiyi mesajdır. Bu mesajı eşidin və ona düzgün cavab verin.
Nevroloqa müraciət edin.