Psoriaz: nəzarət mümkündür

Psoriaz. Bu adı eşidəndə bir çoxunuzun üzündə narahatlıq, bəzən ümidsizlik görürəm. Kimisi illərlə müalicə axtarır, kimisi “daha sağalmaz” deyib əlini ümidi üzər. Kimisi də qonşudan eşitdiyi, internetdə gördüyü “möcüzəvi” kremlərə, dərmanlara pul tökür. Düzü, vəziyyət aydındır: bu xəstəlik səbr tələb edir, ancaq çıxış yolu var. Həkim olaraq, bir şeyi dəqiq deyə bilərəm: psoriaz müalicəsi mümkündür, sadəcə doğru yanaşma lazımdır. Bu, sizin üçün bir ömürlük cümlə ola bilər.

Bu gün sizə demək istədiyim ilk şey: psoriaz heç də adi bir dəri problemi deyil. Bəli, əsas əlamətləri dəridə görünür – qırmızı ləkələr, gümüşü qabıqlar, qaşınma… Amma bu, yalnız buzdağının görünən hissəsidir. Psoriaz bədəninizin öz immun sisteminin özünə qarşı işləməsi nəticəsində yaranan xroniki bir xəstəlikdir. Dəri hüceyrələri normadan qat-qat sürətli böyüyür, yığılır və nəticədə bu xoşagəlməz ləkələr yaranır.

Azərbaycanda psoriazla bağlı çoxlu mif var. Ən geniş yayılmışlardan biri: “Yoluxucudur”. Bu, tamamilə yalandır. Psoriaz heç bir şəkildə insandan insana keçmir. Kimisə əlinizdən tutanda, qucaqlayanda, ya da eyni stəkandan su içəndə yoluxa bilməzsiniz. Bu stiqma, yəni damğa vurma, psoriazla yaşayan insanların həyatını daha da çətinləşdirir. Onlara normal münasibət göstərin. Bu, sadəcə bir xəstəlikdir, “cüzam” deyil.

Digər bir mif: “Sağalmaz”. Bəli, bu xəstəliyin tamamilə kökünü kəsmək hələ ki mümkün deyil. Amma nəzarət etmək, əlamətlərini minimuma endirmək, hətta uzun müddət remissiyaya, yəni sakit dövrə salmaq mümkündür. Məhz bu səbəbdən “psoriaz müalicəsi” termini çox vaxt səhv başa düşülür. Biz xəstəliyi idarə edirik, onun həyatınıza təsirini azaldırıq. Bu, şəkərli diabetə bənzəyir – tam sağalmır, amma dərmanlarla, pəhrizlə normal həyat sürmək olur. Psoriazda da belədir.

Psoriazın Təzahürləri: Dəridən Daha Artıq

Psoriaz sadəcə dərini əhatə etmir. Bununla razılaşın. Bədəninizdəki bir disbalansdır və o, digər orqanlara da təsir edə bilər. Ən çox rast gəlinən təzahürlər:

• Dəri: Ən aşkar əlamətdir. Dizlərdə, dirsəklərdə, baş dərisində, kürəkdə, dırnaqlarda yaranan qırmızı, qalınlaşmış, gümüşü qabıqla örtülmüş ləkələr. Qaşınma şiddətli ola bilər, bəzən ağrı verir. Dırnaq psoriazı dırnaqları deformasiya edir, onların rəngini dəyişir, hətta düşməsinə səbəb ola bilər.
• Oynaqlar: Psoriatik artrit. Bu, psoriazı olan insanların təxminən 30%-də rast gəlinən ciddi bir problemdir. Oynaqlarınızda ağrı, şişkinlik, sərtlik hiss edirsinizsə, bu, artıq dərhal bir dermatoloq və revmatoloqa müraciət etməli olduğunuz bir siqnaldır. Gecikmə deformasiyalara və əlilliyə səbəb ola bilər.
• Ürək-damar sistemi: Araşdırmalar göstərir ki, psoriazı olan insanlarda ürək xəstəlikləri, yüksək təzyiq və diabet riski bir qədər yüksəkdir. Bədəndəki iltihablanma təkcə dəriyə deyil, damarlara da təsir edir.
• Depressiya və Anksiyete: Bu, ən çox gözdən qaçırılan, amma ən ciddi problemlərdən biridir. Xəstəliyin görünən əlamətləri, cəmiyyətdəki stiqma, bəzən də ağrı insanlarda psixoloji gərginlik, sosial təcrid, depressiya və narahatlıq yaradır. Bu, sizin ətrafınızda baş verənlər deyil, sizin iç dünyanızda baş verənlərdir.

Göründüyü kimi, psoriaz təkcə kosmetik problem deyil. Bu, bütün bədənə təsir edən ciddi bir sistem xəstəliyidir. Ona görə də “qaymaq sürtdüm, keçdi” demək sadəlövhlükdür. Xəstəliyin ağırlıq dərəcəsi fərqli ola bilər. Bəzilərində kiçik ləkələr, bəzilərində isə bütün bədən örtüyünü əhatə edən yayılmış formalar rast gəlinir.

Psoriaz müalicəsi: Nə var, nə yox?

Müasir tibb psoriazla mübarizə üçün geniş arsenal təklif edir. Təəssüf ki, Azərbaycanda hələ də bəzi insanlar kənd yerlərində, ya da “alternativ” klinikalarda əsassız üsullara, kimyəvi qatqılı kremlərə üstünlük verirlər. Nəticəsi isə çox zaman daha da ağırlaşan vəziyyət, itirilmiş zaman və pul olur. Belə “müalicələr” xəstəliyin gedişatını ağırlaşdıra bilər. Unutmayın, psoriazın müalicəsi fərdi və sistemli olmalıdır.

1. Topik Müalicə (Yəni Yerli Təsirlər):

Dəriyə birbaşa tətbiq olunan mazlar, kremlər, gellərdir. Bu, yüngül formalarda və ya daha ağır hallarda əsas müalicəyə əlavə olaraq istifadə olunur.

• Kortikosteroidlər: İltihabı azaldır, qaşınmanı sakitləşdirir. Amma uzun müddət və nəzarətsiz istifadəsi dəri incəlməsi, atrofiya kimi ciddi yan təsirlərə səbəb ola bilər. Həkim təyinatı olmadan istifadə etməyin.
• D vitamini analoqları: Dəri hüceyrələrinin böyüməsini normallaşdırır. Uzun müddət istifadə oluna bilər.
• Retinoidlər: Dəri hüceyrələrinin yenilənməsinə kömək edir.
• Kömür qətranı, salisil turşusu: Qabıqları yumşaldır, təmizləyir. Amma qoxusu və çirkləndirici təsiri bəzilərini narahat edə bilər.

2. Fototerapiya (İşıqla Müalicə):

Xüsusi UB (ultrabənövşəyi) işıq dalğalarının dəriyə təsiri ilə iltihab və hüceyrə böyüməsi nəzarət altına alınır. Bu, təhlükəsiz və effektiv bir üsuldur, xüsusən də geniş yayılmış formalarda. Ev şəraitində, həkim nəzarəti olmadan solyariyə getmək kimi ideyalar zərərlidir. Klinikada xüsusi aparatlarla, dəqiq dozada aparılmalıdır.

3. Sistemli Müalicə (Ağızdan qəbul olunan və ya inyeksiya edilən dərmanlar):

Orta və ağır psoriaz formalarında, topik müalicənin və ya fototerapiyanın effektiv olmadığı hallarda istifadə olunur. Bütün bədənə təsir edir.

• Metotreksat, Siklosporin: İmmun sistemi yatıran, yəni fəaliyyətini azaldan güclü dərmanlardır. Ciddi yan təsirləri ola bilər, qaraciyər və böyrək funksiyaları daim nəzarət altında saxlanılmalıdır.
• Asetritin (Retinoid): Dəri hüceyrələrinin böyüməsini tənzimləyir. Hamilə qadınlar üçün qəti qadağandır.

4. Biologik Dərmanlar (Gələcəyin Müalicəsi):

Bu, psoriaz müalicəsində əsl inqilabdır. Biologik preparatlar immun sistemin spesifik hissələrinə təsir edərək xəstəliyin inkişaf mexanizmini bloklayır. Onlar kimyəvi dərmanlardan daha dəqiq və hədəfli işləyirlər. Təsirləri çox güclü, yan təsirləri isə sistemli dərmanlara nisbətən daha azdır. Amma qiyməti baha olduğu üçün hər kəs üçün əlçatan deyil. Bu dərmanlar inyeksiya şəklində tətbiq olunur və ciddi tibbi nəzarət tələb edir.

Hər bir müalicə növünün öz göstərişləri və əks göstərişləri var. Həkiminiz, yəni peşəkar bir dermatoloq, xəstəliyinizin formasına, ağırlığına, sizin ümumi sağlamlıq vəziyyətinizə, digər xəstəliklərinizin olub-olmamasına görə sizə ən uyğun müalicə planını seçəcək. Xəstəxanada növbənin uzunluğu və ya dövlət klinikalarına qarşı olan inamsızlıq sizi peşəkar tibbi xidmətdən uzaqlaşdırmamalıdır. Özünüzə bu ziyanı verməyin.

Dermatoloq: Sizin əsas müttəfiqiniz

Psoriazla bağlı hər hansı bir şübhə yarananda, ilk addım bir dermatoloqa müraciət etməkdir. Bu, əsas şərtdir. Özbaşına diaqnoz qoymaq, özbaşına müalicə etmək yolverilməzdir. Xüsusilə də dəridəki hər ləkə psoriaz deyil. Dəri xəstəliklərinin çoxu bir-birinə bənzəyə bilər. Ancaq yalnız təcrübəli bir dermatoloq doğru diaqnoz qoyub, effektiv psoriaz müalicəsi təyin edə bilər.

Bir dermatoloq sizi dinləyəcək, dərinizə baxacaq, lazım gələrsə, dəridən kiçik bir biopsiya nümunəsi götürəcək (bu, qətiyyən qorxulu deyil), qan analizləri tələb edəcək. Yadda saxlayın, bütün bu addımlar diaqnozun dəqiqliyi və müalicənin effektivliyi üçündür. Həkiminizlə açıq olun, bütün suallarınızı verin, sizi narahat edən hər şeyi danışın. Müalicəyə başladığınızda, hər hansı yan təsir hiss etsəniz, dərhal həkimə bildirin. Bu, normal haldır, dərmanlar bədənə fərqli təsir edə bilər. Həkiminiz dozanı dəyişə və ya başqa bir preparat təyin edə bilər.

Həyat Tərzi: Dəstək, Amma Əsas Müalicə Yox

Düzgün həyat tərzi psoriazla mübarizədə dəstəkçi rol oynayır, amma heç vaxt əsas müalicənin yerini tutmaz. Bəzi ümumi tövsiyələr:

• Qidalanma: Xüsusi psoriaz pəhrizi yoxdur. Amma anti-iltihablı qidalar (tərəvəzlər, meyvələr, omeqa-3 yağ turşuları ilə zəngin balıqlar) xəstəliyin gedişatını yüngülləşdirə bilər. Spirtli içkilər və qırmızı ət kimi iltihabı artıran məhsullardan çəkinmək məsləhətdir.
• Stressdən uzaq durun: Stress psoriazın kəskinləşməsinə səbəb ola bilər. Rahatlama texnikaları, meditasiya, yoqa faydalı ola bilər.
• Dəriyə qulluq: Dərinizi daim nəmləndirin. Quru dəri daha çox qaşınır və qıcıqlanır. Yumşaq, parfümsiz vasitələrdən istifadə edin. Qızmar su ilə yuyunmayın, sərt dəsmalla sürtməyin.
• Siqaret və spirt: Bu, psoriazın düşmənləridir. Onlar xəstəliyin gedişatını ağırlaşdırır, müalicənin effektivliyini azaldır. Onlardan imtina edin.

Unutmayın ki, psoriaz xroniki bir vəziyyətdir, yəni onunla uzun müddət yaşamağı öyrənməlisiniz. Bu, bir marafon kimidir, sprint yox. Remissiya dövrləri ola bilər, kəskinləşmələr də. Əsas odur ki, ümidinizi itirməyin, həkiminizlə daimi əlaqədə olun və müalicəni yarıda kəsməyin. Mənə inanın, psoriazla tam, dolğun həyat sürmək mümkündür. Minlərlə pasiyent bunu sübut edib.

Bəzən xəstələr deyirlər: “Gedib bir neçə həkim dəyişdim, heç biri kömək etmədi”. Unutmayın, psoriazın müalicəsi sınaq və səhv yolu ilə tapıla bilər. Bir dərman hər kəsə eyni cür təsir etmir. Əgər bir həkimin yanaşması sizə uyğun gəlmədisə, bu o demək deyil ki, bütün tibb faydasızdır. Başqa bir mütəxəssisə müraciət edin. Amma hər zaman peşəkar, təcrübəli bir dermatoloqa gedin. Təhlükəli “alternativ” üsullara, “çayçı” müalicələrinə inanmayın. Hər bir həkimin öz görmə bucağı, öz yanaşması var, ancaq tibbi protokollar əsasında hərəkət edən mütəxəssisə etibar edin.

Sizin sağlamlığınız sizin məsuliyyətinizdir. Həkimin rolu sizə yol göstərmək, doğru alətləri verməkdir. Amma o yolda yerimək sizin işinizdir. Gecikməyin, vaxtınızı itirməyin, ümidinizi sındırmayın. İndi hər zamankından daha çox müalicə seçimi var. Onlardan faydalanın. Əgər qərar verdinizsə, onda heç nəyə tərəddüd etməyin. Sistemli müalicəyə başlayın.