Ayaq damarlarının aterosklerozu

Ayaqlarınızda narahatlıq, ağrı hiss edirsiniz? Bəlkə də gəzəndə baldırlarınızda yorğunluq yaranır, azacıq dincələndə keçir, sonra yenidən başlayır. Çoxları bunu yaşın üstünə atır, “qocalıq əlamətidir” deyib, əhəmiyyət vermir. Amma bu, sadəcə yorğunluq deyil. Bu, ayaq damarlarınızın səssiz, lakin təhlükəli siqnalı ola bilər. Danışdığımız problem – ayaq damarlarının aterosklerozudur.

Ateroskleroz — damarların daxili divarlarında xolesterin və digər yağların yığılması nəticəsində əmələ gələn lövhələrin (plakaların) meydana gəlməsidir. Bu lövhələr damarları daraldır, sərtləşdirir və nəticədə qan axını çətinləşir. Təsəvvür edin, su borusunun içi pas və kirəclə dolur, su zəif axır. Eynən sizin damarlarınızda da belədir. Zaman keçdikcə bu borular o qədər daralır ki, ayaq əzələlərinə kifayət qədər qan çatdıra bilmir. Bu hal adətən arterial damarları, xüsusilə ayaqlardakı damarları hədəf alır. Nəticədə damar patologiyaları yaranır ki, bu da ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.

Ayaq Damarlarının Aterosklerozu: Niyə Diqqət Yetirməlisiniz?

Ateroskleroz təkcə ürək damarlarında baş vermir. Ayaqlarda da eyni dərəcədə, bəzən daha təhlükəli şəkildə inkişaf edir. Əksər insanlar narahatlığı hiss edəndə də həkimə getməkdən çəkinirlər. Gözləyirlər, yəqin ki, keçər. Bəziləri də “xalq təbabəti” deyib, evdə, qonşunun məsləhəti ilə müalicəyə başlayır. Bu, vaxt itkisindən başqa bir şey deyil. Xəstəlik səssiz inkişaf edir, sonra qəfil hücuma keçir.

Kimlər risk altındadır? Əgər 45 yaşdan yuxarısınızsa, siqaret çəkirsinizsə, şəkərli diabetiniz, yüksək təzyiqiniz və ya yüksək xolesterininiz varsa, siz artıq risk qrupundasınız. Ailənizdə ürək və ya damar xəstəlikləri olan varsa, bu da risk faktorudur. Hər bir siqaret damarlarınıza bir zərbə vurur, hər bir yüksək qan şəkəri hüceyrələrinizi dağıdır. Bunlar sadəcə statistika deyil, bu, sizin sağlamlığınızın birbaşa göstəricisidir.

Simptomlar: Nələrə Diqqət Etməlisiniz?

Xəstəliyin ən çox yayılmış əlaməti – gəzinti zamanı baldır və ya bud əzələlərində yaranan ağrı və ya narahatlıqdır. Bu ağrı dincələndə yüngülləşir, amma yenidən hərəkətə başlayanda qayıdır. Həkimlər bunu “aralıqlı axsaqlıq” (claudication intermittens) adlandırırlar. Sizə elə gələ bilər ki, sadəcə yorulmusunuz, bəlkə işiniz ağırdır. Amma bu ağrı getdikcə qısalan məsafələrdə yaranırsa, məsələn, əvvəl bir kilometr gedirdiniz, indi cəmi 200 metr gedə bilirsinizsə, bu ciddi bir siqnaldır.

• Ayaqlarda uyuşma və soyuqluq: Xüsusilə bir ayağınız digərinə nisbətən daha soyuqdursa.
• Dəridə dəyişikliklər: Ayaqlarınızın dərisi parlaq, gərgin görünür, tüklər tökülür, dırnaqlar qalınlaşır və ya sınmağa başlayır. Yaralar yavaş sağalır.
• Ağrı: Gəzmək bir yana, hətta dincələrkən, yataqda belə ayaqlarınızda ağrı hiss edirsiniz. Bu, xəstəliyin artıq çox irəlilədiyinin əlamətidir.
• Əzələlərdə zəiflik: Ayaq əzələlərinizin gücü azalır, əvvəlki kimi yüklənməyə dözmür.

Bu simptomlar sizdə varsa, onları görməməzliyə vurmaq – özünüzə xəyanətdir. Gecikməyin. Bizdə çox vaxt insanlar “həkimə getməyim, birdən pis bir şey taparlar” düşüncəsi ilə yaşayırlar. Amma bilmək lazımdır ki, erkən diaqnoz həmişə daha yüngül müalicə deməkdir.

Risk Faktorları: Kim Daha Çox Təhlükədədir?

Bəzi faktorlar var ki, onlar aterosklerozun inkişaf riskini kəskin şəkildə artırır. Bunlar sizə artıq tanış ola bilər, amma onların hər birinin necə birbaşa təsir etdiyini anlamalısınız.

Siqaret çəkmək: Bu, damarların düşmənidir. Siqaret qan damarlarının divarlarına zərər verir, onları daraldır və plakaların yaranmasını sürətləndirir. Bu sadəcə bir vərdiş deyil, bu, damarlarınızı yavaş-yavaş öldürən bir prosesdir. Tütünün tərkibindəki kimyəvi maddələr qan damarlarının endotel hüceyrələrini məhv edir, damarların elastikliyini azaldır. Bu, birbaşa infarkta, insulta və ətrafların qanqrenasına gedən yoldur. Tütünçəkməni dayandırmaq – bu, müalicənin ən vacib hissəsidir. Bunu etməsəniz, heç bir müalicə tam effektiv olmayacaq.

Şəkərli diabet: Yüksək qan şəkəri damarların divarlarını zədələyir, onları daha həssas edir və plakaların yaranma sürətini artırır. Diabet nəzarətdə olmadıqda, damar problemləri qaçılmazdır. Şəkərli diabet xəstələrində ayaq damarlarının aterosklerozu daha aqressiv inkişaf edir və fəsadları daha ağır olur. Şəkərinizi nəzarətdə saxlamaq – müalicənin əsas şərtidir. Bu, təkcə dərman qəbul etmək deyil, həm də pəhrizə riayət etmək və həyat tərzinizi dəyişmək deməkdir.

Yüksək qan təzyiqi (Hipertoniya): Yüksək təzyiq damarların divarlarına daimi stress verir, onların zədələnməsinə və plakaların formalaşmasına şərait yaradır. Təzyiqinizi normada saxlamaq – vacibdir. Həkimin təyin etdiyi dərmanları müntəzəm qəbul etmək lazımdır, hətta özünüzü yaxşı hiss etsəniz belə. Təzyiq dərmanları “kimyəvi” deyib, qəbul etməyənlər var. Amma dərmanları qəbul etməmək, əslində, damarlarınıza zərbə vurmaq deməkdir.

Yüksək xolesterin: Xüsusilə “pis” xolesterin (LDL) səviyyəsinin yüksək olması, damarların divarlarında yağlı lövhələrin yığılmasına səbəb olur. Pəhrizinizə diqqət edin, yağlı qidalardan uzaq durun. Bu, sadəcə arıqlamaq üçün deyil, damarlarınızı qorumaq üçündür.

Piylənmə və Hərəkətsizlik: Artıq çəki ürək-damar sisteminə əlavə yük yaradır. Hərəkətsiz həyat tərzi isə qan dövranını pisləşdirir, damarların sağlamlığını pozur. Hərəkət – həyatdır. Gündəlik gəzinti, aktiv həyat tərzi damarlarınız üçün ən yaxşı “məşq”dir.

Fəsadlar: Nə Baş Verə Bilər?

Ateroskleroz müalicə edilmədikdə, nəticələri çox ağır olur. Damarların tamamilə tutulması ayaqlara qan axınını dayandırır. Bu, toxumaların ölməsinə – qanqrenaya səbəb olur. Qanqrena baş verdikdə, yeganə çıxış yolu, bəzən ayağın amputasiyası olur. Bəli, ayaqların kəsilməsi. Bu, dəhşətli bir reallıqdır, amma siz gecikəndə, xəstəliyin irəliləməsinə icazə verəndə məhz bu risklə üzləşirsiniz.

Təkcə bu da deyil. Ayaq damarlarındakı problemlər ürək və beyin damarlarında da oxşar problemlərin olmasının siqnalı ola bilər. Yəni, əgər ayaq damarlarınız xəstədirsə, demək ürək tutması (infarkt) və ya insult riski də sizin üçün daha yüksəkdir. Bədəndəki damarlar bir-birinə bağlıdır və bir hissədəki problem bütün sistemi təhdid edir.

Diaqnoz: Necə Aşkarlanır?

Ayaq damarlarının aterosklerozunu aşkar etmək çətin deyil. Həkim sizin şikayətlərinizi dinləyəcək, ayaqlarınızı müayinə edəcək. Damarların döyüntüsünü yoxlayacaq. Əlavə olaraq, müəyyən testlər aparılır:

• Ayaq-çiyin indeksinin ölçülməsi (ABI): Ayaqlarda və qollarda təzyiq ölçülür və müqayisə edilir. Bu, damar daralmasının olub-olmadığını göstərən sadə, lakin informativ bir testdir.
• Damarların Doppler ultrasəs müayinəsi: Bu, damarlardakı qan axınını görüntüləməyə imkan verir, daralmaları və tıxanıqlıqları aşkar edir. Ağrısız və təhlükəsiz bir müayinədir.
• Anjioqrafiya: Bu, daha dəqiq bir müayinədir. Damarların rentgen şüaları altında görüntülənməsi üçün xüsusi bir boya damara yeridilir. Bu, damarların tam mənzərəsini verir, daralmaların yerini və dərəcəsini dəqiq göstərir. Bu məlumat angio-cərrah üçün müalicə planı hazırlamaq üçün əvəzsizdir.

Bütün bu müayinələr qorxulu səslənsə də, əslində sizin xilas yolunuzdur. Erkən diaqnoz düzgün müalicəyə başlamaq üçün ilk addımdır. Bizdə çox zaman insanlar növbələrə görə, ya da dövlət xəstəxanalarında qəbulun çətin olması səbəbindən həkimə getməyi təxirə salırlar. Amma özəl klinikalar da var, orada imkanlar daha genişdir. Sizin sağlamlığınız heç bir bürokratik maneəyə dəyməz.

Müalicə: Nə Edilməlidir?

Müalicə xəstəliyin mərhələsindən və simptomların ağırlığından asılıdır. Hər halda, ilk addım həyat tərzinizi dəyişdirməkdir. Bu, dərman qəbul etmək qədər vacibdir.

Həyat tərzi dəyişiklikləri:

• Siqaretdən tamamilə imtina: Bu, müalicənin ən vacib hissəsidir. Siqaretdən imtina etmədən, heç bir dərman, heç bir prosedur damarlarınızı tam sağalda bilməz.
• Sağlam qidalanma: Yağlı, qızardılmış, şəkərli qidalardan uzaq durun. Daha çox tərəvəz, meyvə, paxlalılar, az yağlı protein qəbul edin.
• Müntəzəm fiziki fəaliyyət: Gündəlik gəzinti, üzgüçülük, yüngül idman damarlardakı qan dövranını yaxşılaşdırır. Hərəkət edin! Əvvəl çətin olsa da, tədricən məsafəni və tempi artırın.
• Çəkiyə nəzarət: Normal çəkinizi qoruyun.
• Şəkər və təzyiqin nəzarəti: Şəkərli diabet və hipertoniya varsa, həkim tərəfindən təyin olunan dərmanları müntəzəm qəbul edin və qan şəkəri ilə təzyiqinizi normada saxlayın.

Dərman müalicəsi:

Həkim qan laxtalanmasını azaldan dərmanlar (məsələn, aspirin), xolesterin səviyyəsini aşağı salan statinlər, qan təzyiqini tənzimləyən dərmanlar təyin edə bilər. Bu dərmanlar xəstəliyin irəliləməsini yavaşlatır və fəsadların riskini azaldır. Dərmanları özbaşına dayandırmaq və ya dozanı dəyişdirmək qətiyyən olmaz. Hər bir dərman sizin orqanizminiz üçün fərdi şəkildə seçilir.

Cərrahi müalicə:

Xəstəlik irəliləmiş mərhələdədirsə, dərmanlar və həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət etmədikdə, cərrahi müdaxiləyə ehtiyac yarana bilər. Burada artıq angio-cərrah işə qarışır:

• Angioplastika və stentləmə: Bu prosedur zamanı daralmış damara xüsusi bir balon yeridilir və şişirdilir. Bu, damarı genişləndirir. Daha sonra damarın açıq qalması üçün stent (metal tor) yerləşdirilə bilər. Bu, invazivliyi az olan, yəni bədənə az müdaxilə ilə həyata keçirilən bir əməliyyatdır.
• Bypass əməliyyatı: Bu, daha böyük bir əməliyyatdır. Damarın tıxanmış hissəsini keçmək üçün bədənin başqa bir yerindən götürülmüş sağlam damar (və ya sintetik boru) istifadə edilir. Bu, qanın maneəli hissəni atlayaraq sərbəst axmasını təmin edir. Bu əməliyyatlar ən çox qanqrena riski yüksək olan hallarda və ya ağır ağrılar zamanı həyata keçirilir.

Bu əməliyyatların hər biri ciddi qərar tələb edir və əməliyyatdan sonra da həyat tərzi dəyişiklikləri və dərman qəbulu davam etdirilməlidir. Əməliyyat, problemin kökünü tamamilə aradan qaldırmır, sadəcə damardakı daralmanı aradan qaldırır. Ateroskleroz — bütün bədənin sistemli xəstəliyidir.

Son Söz Yerində: Sizin Sağlamlığınız – Sizin Məsuliyyətinizdir

Ayaq damarlarının aterosklerozu ciddi bir xəstəlikdir, lakin vaxtında diaqnoz və müalicə ilə onun fəsadlarından qaçmaq mümkündür. Unutmayın, ağrı və narahatlıq – orqanizmin kömək siqnalıdır. Bu siqnalı görməməzliyə vurmaq, gözləmək – həyati riskdir.

Sizin sağlamlığınız qiymətlidir. Ona laqeyd yanaşmayın. Əgər yuxarıda qeyd olunan simptomlardan hər hansı birini özünüzdə müşahidə edirsinizsə, tərəddüd etməyin. Bu günün işini sabaha qoymayın. Səhiyyə sistemimizdə bəzən uzun növbələr olur, bəzən ilkin müayinənin xərci çəkindirir. Amma unutmayın, gecikmiş müalicənin xərcləri və fəsadları daha böyük, bəzən isə geri dönməz olur. Sizin ayaqlarınız – sizin hərəkət azadlığınızdır. Bu azadlığı qoruyun.

Ağrı hiss edirsinizsə, şübhələriniz varsa, vaxt itirməyin. Mütəxəssisə müraciət edin.