Travmalar və əzilmələr: nə vaxt travmatoloqa müraciət etməli

Yıxıldınız, nəsə vurdunuz, ayağınızı buraxdınız. İlk reaksiya nə olur? Çoxu əlini çırpır, tozanağını silkələyir və “heç nə olmaz” deyib keçir. Bəzən bu, həqiqətən də sadə bir əzilmə olur. Lakin çox vaxt, bu “heç nə olmaz” arxasında gələcəkdə ciddi problemlər yarada biləcək, hətta əlilliyə səbəb ola biləcək bir zədə gizlənir. Təsəvvür edin, adi bir büdrəmə, sonradan həyatınızı alt-üst edə bilər. Niyə? Çünki əksər insanlar travmanın nə vaxt ciddi olduğunu bilmir və travmatoloq, əzilmə və sınıqların müalicəsi mövzusuna laqeyd yanaşır.

Bizim cəmiyyətdə “özü keçər” mentaliteti geniş yayılıb. Kimsə yıxılır, beli ağrıyır, amma “qonşu Nərgiz xalanın məsləhəti ilə” sarğı vurur, ya da “bir az soyuq vurub, keçər” deyir. Sonra isə ağrı güclənəndə, şişkinlik artanda, iş işdən keçəndə həkimə üz tuturlar. Vaxtında müraciət etsəniz, bir neçə günə sağalacaq bir problem, sonradan aylarla davam edən müalicəyə, bəlkə də əməliyyata səbəb olur. Bu, nə qədər vaxt itkisi, nə qədər əlavə xərc və ən əsası, nə qədər sağlamlıq itkisidir.

“Sadəcə bir əzilmədir” – Yoxsa daha çox?

Gəlin bir məsələni aydınlaşdıraq: hər qançır əzilmə deyil. Bəzən dəri altında yüngül bir hematoma, yəni qançır yaranır və bu, həqiqətən də təhlükəli deyil. Amma bəzən eyni əlamətlər sümük sınığının, bağların qopmasının, və ya oynaq çıxığının ilkin əlamətləri ola bilər. Təəssüf ki, çoxları fərqi bilmir və özünü “həkim” sanıb diaqnoz qoymağa başlayır.

Necə fərqləndirməli?

• Ağrı: Əzilmədə ağrı adətən zədələnən nahiyə ilə məhdudlaşır və bir neçə gündən sonra azalır. Sınıqlarda isə ağrı daha kəskin olur, hərəkət zamanı kəskin şəkildə artır və bəzən yuxuya belə mane olur. Bəzən ağrı o qədər güclü olur ki, siz ayağa dura bilmirsiniz.
• Şişkinlik: Hər iki halda şişkinlik ola bilər. Amma sınıqlarda və ciddi zədələnmələrdə şişkinlik adətən daha böyük ərazini əhatə edir və tez artır. Bağ zədələnmələrində oynağın forması dəyişə bilər.
• Dəyişikliklər: Əzilmələrdə dəri rəngi bənövşəyi-qara rəngdən sarımtıl-yaşıla doğru dəyişir. Sınıqlarda isə bəzən anormal hərəkətlilik (məsələn, sümüyün normalda hərəkət etmədiyi yerdə əyilməsi) və ya krepitasiya (sınıq uclarının bir-birinə sürtünməsi zamanı çıxan xırçıltı səsi) müşahidə oluna bilər. Bu, son dərəcə təhlükəlidir və dərhal yardım tələb edir.
• Funksiya pozğunluğu: Əgər zədələnmiş əzadan istifadə edə bilmirsinizsə, üzərinə dayana bilmirsinizsə, hərəkət etdirə bilmirsinizsə, bu, təcili həkimə müraciət üçün bir siqnaldır. Bu, sadə bir əzilmənin əlaməti deyil.

Bir şey xatırlayın: tibb elmi təxminlərə deyil, dəqiq diaqnostikaya əsaslanır. “Bəlkə sınıqdır, bəlkə yox” – bu, həkim üçün qəbul edilməz bir ifadədir. Sizin üçün də olmalıdır.

Nə vaxt dərhal travmatoloqa müraciət etməli?

Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri varsa, təxirə salmadan travmatoloqa müraciət edin. Gözləməyin. Vaxt itirmək, vəziyyəti daha da pisləşdirmək deməkdir. Ciddi bir zədənin ilkin mərhələlərində müalicəsi daha asan və daha az invaziv olur.

Kəskin ağrı və hərəkət məhdudiyyəti

Zədədən sonra ağrı kəskinləşirsə və zədələnmiş nahiyəni hərəkət etdirmək çətinləşirsə, bu, ciddi bir siqnaldır. Xüsusilə, əgər zədələnmiş əza üzərinə ağırlıq sala bilmirsinizsə və ya onu qaldıra bilmirsinizsə, dərhal həkimə müraciət edin. Bu, yalnız əzilmə deyil, həm də sümük sınığı, bağların zədələnməsi və ya oynaq çıxığının əlaməti ola bilər. Ağrı kəskin və daimidirsə, hətta istirahət zamanı belə davam edirsə, bu, təhlükəlidir.

Gözlənilməz şişkinlik və deformasiya

Əgər zədələnmiş yerdə tez böyüyən şişkinlik yaranırsa və ya əza öz formasını dəyişirsə (məsələn, düz sümük əyilmiş kimi görünür, oynaq yerindən çıxıb), bu, qaçılmaz olaraq travmatoloqun müayinəsini tələb edir. Bu cür deformasiyalar birbaşa sınıq və ya çıxığın əlamətidir. Sadəcə qançırla qarışdırmaq olmaz.

Uyuşma və ya keyləşmə hissi

Zədələnmiş əzada hissiyyatın azalması və ya tamamilə itməsi, barmaqlarda və ya ayaq barmaqlarında uyuşma, sinirlərin zədələndiyini göstərə bilər. Bu, çox təhlükəlidir və uzunmüddətli fəsadlara səbəb ola bilər. Hər an sinir lifləri sıxıla və ya zədələnə bilər. Gecikmə, sinir bərpası üçün kritik vaxtın itirilməsinə səbəb olur. Hətta qansızma səbəbindən yaranan kompressiya belə ciddi fəsadlara yol açır.

Açıq yaralar və ya qanaxmalar

Dərin, açıq yaralar, xüsusilə sümüyün görünə biləcəyi yaralar və ya kontrol edilə bilməyən qanaxmalar, təcili tibbi müdaxilə tələb edir. Bu cür yaralar infeksiya riski daşıyır və çox vaxt sümük sınıqları ilə müşayiət olunur. Açıq sınıqlar infeksiya baxımından ən təhlükəli sınıqlardır və dərhal müalicə tələb edir.

Yüksək temperatur

Zədədən bir neçə gün sonra qızdırma və ya zədələnmiş nahiyədə qızartı, infeksiya əlaməti ola bilər. Bu halda da həkimə müraciət etmək vacibdir. Bu, yaradan gələn infeksiya və ya dərin hematomanın irinləməsi nəticəsində baş verə bilər. Bizim şəraitdə, bəzən zədədən sonra “bal çəkən”, “sarımsaqlı pambıq qoyan” insanları görürəm. Bu cür “müalicələr” vəziyyəti daha da pisləşdirir və infeksiyaya yol açır.

Zədələnmiş yerin funksiyasını bərpa edə bilməmək

Əgər zədələnmiş əza üzərinə basmaq, onu bükmək və ya uzatmaq mümkün deyilsə, bu, çox güman ki, sınıq, bağların tam qopması və ya oynaq kapsulasının zədələnməsidir. Belə hallarda evdə müalicəyə cəhd etmək ağılsızlıqdır.

Travmatoloqa müraciət etdikdə sizi nə gözləyir?

Kimsə deyəcək: “Həkimə getmək, növbə, vaxt itkisi…” Bəli, həkimə getmək lazımdır. Bizdə bəzən insanlar öz sağlamlığını son sıraya qoyur, işini, evini birinci sayır. Amma siz sağlam olmasanız, nə iş görəcəksiniz, nə də evinizə baxacaqsınız. Travmatoloqa getmək, özünüzə olan hörmətdir.

Həkim sizi müayinə edəcək, zədələnmənin necə baş verdiyini soruşacaq (bu, diaqnoz üçün çox vacibdir!), ağrı və şişkinliyi qiymətləndirəcək. Çox güman ki, rentgenə, bəzən isə daha dəqiq diaqnoz üçün KT (kompüter tomoqrafiyası) və ya MRT (maqnit-rezonans tomoqrafiyası) göndərəcək. Unutmayın ki, müasir tibbdə dəqiq diaqnoz olmadan müalicə yoxdur. Diaqnoz – bu, müalicənin ən vacib ilk addımıdır.

Rentgen şəkli sümüklərdəki sınıqları, çatlar və yerdəyişmələri aydın şəkildə göstərir. Əgər şəkildə sınıq görünmürsə, amma əlamətlər hələ də ciddidirsə, həkim bağların və ya yumşaq toxumaların zədələnməsindən şübhələnərək sizi MRT-yə göndərə bilər. Bu, sadəcə bir formal prosedur deyil, bu, sizin gələcək sağlamlığınızdır.

Dəqiq diaqnoz qoyulduqdan sonra həkim sizə ən uyğun müalicə planını təyin edəcək. Bu, gips sarğısı, fiksasiya (bərkitmə), dərman müalicəsi, fizioterapiya və bəzi hallarda cərrahi əməliyyat ola bilər. Əzilmə və sınıqların müalicəsi kompleks bir prosesdir. Hər zədəyə fərdi yanaşma tələb olunur.

Miflər və reallıqlar: nə etmək olmaz

Bizdə çoxsaylı “xalq müalicəsi” üsulları mövcuddur ki, əksər hallarda vəziyyəti daha da pisləşdirir.

• “Sarğı vur, özü keçər”: Bəli, yüngül əzilmələrdə sıxıcı sarğı yaranın şişkinliyini azalda bilər. Amma əgər sınıq və ya çıxıq varsa, sıxıcı sarğı sümükləri düzgün olmayan vəziyyətdə bərkidib daha ciddi fəsadlara yol açır. Sümüyün yanlış bitişməsi, sonra uzun və ağrılı bir bərpa prosesi, bəzən də əməliyyat tələb edir.
• “Qaynar kompres qoy”: Kəskin zədədən dərhal sonra qızdırıcı kompres qoymaq qanaxmanı artırır və şişkinliyin daha da böyüməsinə səbəb olur. İlk 48-72 saat ərzində soyuq kompres (buz) tətbiq edilməlidir ki, damarlar daralsın və şişkinlik azalsın. Qaynar kompres yalnız müəyyən müddətdən sonra, həkimin təyin etdiyi kimi, reabilitasiya məqsədi ilə istifadə oluna bilər.
• “Sümüklə oynamaq olmaz”: Bəzən insanlar özləri sınığı “düzəltməyə” çalışır. Bu, qətiyyən yolverilməzdir. Sümük fraqmentləri ətrafdakı damarları, sinirləri və yumşaq toxumaları zədələyə bilər. Yalnız ixtisaslaşmış tibbi heyət sümükləri düzgün şəkildə yerinə oturtmalı və fiksasiya etməlidir.
• “Travmatoloqa getməkdən qorxuram, əməliyyat edərlər”: Hər zədə əməliyyat demək deyil. Əksər hallarda konservativ müalicə (gips, dərmanlar, fizioterapiya) kifayət edir. Əməliyyat yalnız ciddi, mürəkkəb sınıqlarda, oynaqların dağılmasında və ya digər müalicə üsullarının effekt vermədiyi hallarda tətbiq olunur. Həkimin məqsədi sizin sağlamlığınızı bərpa etməkdir, lazımsız risklər yaratmaq deyil.

Sizin sağlamlığınız – sizin məsuliyyətinizdir

Sizin özünüzə qarşı məsuliyyətsizliyiniz, sonradan həkimlərin işini çətinləşdirir. Təxirə salınmış diaqnoz, qoyulmuş səhv diaqnoz və ya “özünə müalicə” nəticəsində yaranan fəsadlar, uzunmüddətli ağrılara, əlilliyə, həyat keyfiyyətinin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Bu, adi bir qrip deyil ki, dərman atıb evdə yatmaqla keçsin.

Zədələr, travmalar – ciddi mövzulardır. Onlara yüngül yanaşmaq olmaz. Xüsusən də, aktiv həyat tərzi sürən insanlar (idmançılar, fiziki işlə məşğul olanlar, uşaqları olan valideynlər) üçün bu mövzu aktualdır. Bir anlıq diqqətsizlik, ciddi problemlərə yol aça bilər.

Sizə hər zaman deyirəm: sağlamlıqla bağlı suallarınız varsa, internetdə oxuduqlarınızla kifayətlənməyin. İnternetdə saysız-hesabsız məlumat var, amma onların hamısı doğru deyil, sizin vəziyyətinizə uyğun deyil. Hər orqanizm fərqlidir, hər travma fərqlidir. Doğru diaqnoz və müalicə yalnız ixtisaslı həkim tərəfindən qoyula bilər.

Əgər zədələnmisinizsə, yuxarıda sadalanan əlamətlərdən hər hansı birini hiss edirsinizsə, və ya sadəcə narahatlığınız varsa, özünüzü riskə atmayın. Travmanın növünü və ağırlığını evdə, özünüz təyin edə bilməzsiniz. Bu, peşəkarın işidir.

Sağlamlığınızla bağlı şübhələr qalırsa, həmişə ehtiyatlı olmaq daha yaxşıdır. Gecikməyin. Travmatoloqa müraciət edin. Özünüzə yaxşı baxın.

Travmatoloqa müraciət edin.