Yeniyetmə üçün pediatr nə vaxt lazımdır

Çox valideynin fikrində pediatr – sadəcə kiçik yaşlı uşaqlar üçündür. Qızdırması qalxan körpə, qripə tutulan məktəbli… Amma uşaq on üç-on dörd yaşına çatanda, bəzən daha tez, valideynlər düşünür: “Artıq böyüyüb, özü baxa bilər” və ya “Yetkinlik yaşına çatır, terapevtə getməlidir”. Bu, böyük səhvdir. Pediatrın yeniyetmə üçün nə qədər vacib olduğunu bir çoxu anlamır. Yeniyetmə sağlamlığı dedikdə, bu yaş dövrünün özəl problemləri və ehtiyacları var, hansı ki, onları görməzdən gəlmək ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Həyatımda neçə dəfə görmüşəm: uşaq boy atıb, öz otağına qapanıb, valideynlərlə münasibətləri gərginləşib. Onlar bunu “yaş dövrü” adlandırıb, gözləyirlər ki, hər şey öz-özünə keçsin. Keçmir! Yeniyetməlik, orqanizmin ən aktiv dəyişdiyi dövrdür. Bu dövrdə baş verən fiziki və psixoloji dəyişikliklər bəzən böyüklərə də çətin gəlir, tək gənc orqanizmə isə daha çox yük düşür. Yeniyetmələr nə böyükdür, nə də kiçik. Onlar xüsusi qayğıya ehtiyacı olan, öz dünyasında yaşayan insanlardır. Onların xəstəlikləri də, problemləri də unikaldır.

Yeniyetməlik Dövründə Pediatr Nəyə Görə Lazımdır?

Bu sualın cavabı sadə deyil, bir neçə qatdan ibarətdir. Gəlin dürüst olaq, bizdə hələ də “uşaq həkimini böyüklərə yaxınlaşdırmaq olmaz” kimi köhnə təfəkkür var. Valideynlər bəzən qonşudan soruşur, Internetdə axtarır, ən pis halda, özünü həkim hesab edib uşağa “köhnə dərmanları” verir. Bu yanaşma, xüsusilə də yeniyetməlikdə, faydadan çox ziyan gətirir.

Fiziki İnkişaf və Dəyişikliklər: Sadəcə Boy Atmaq Deyil

Yeniyetmələr sürətlə inkişaf edir. Bu, sadəcə boy və çəkinin artması deyil. Bədən daxilində hormonal fırtınalar, sümük və əzələ toxumasının formalaşması gedir. Bütün bunlar həkim nəzarəti tələb edir. Pediatr bu dövrdə:

• Boy və çəki artımını normativlərə uyğun qiymətləndirir.
• Pubertat dövrünün düzgün getdiyini yoxlayır (ikincili cinsi əlamətlərin inkişafı). Erkən və ya gec pubertat ciddi problemlərin göstəricisi ola bilər.
• Qəfildən yaranan sümük ağrıları, onurğa əyrilikləri (skolioz), pəncə deformasiyaları kimi ortopedik problemləri vaxtında aşkarlayır.
• Akne (sızanaqlar) kimi dəri problemlərini yalnız kosmetik qüsur kimi yox, həm də hormonal balanssızlığın əlaməti kimi qiymətləndirir.

Bəli, bizdə valideynlər tez-tez düşünür ki, “keçici haldır”. Amma vaxtında aşkar olunmayan skolioz gələcəkdə onurğa disk yırtığına, müalicə olunmayan akne isə dəridə ömürlük izlərə səbəb ola bilər. Bunlar keçici deyil, həyat keyfiyyətinə təsir edən məsələlərdir.

Psixoloji Sağlamlıq: Daxili Dünyanın Gizli Yaraları

Yeniyetməlik — psixoloji cəhətdən ən həssas dövrdür. Özünüifadə, dostluq münasibətləri, ilk məhəbbət, məktəb stressi, gələcək qorxusu… Bütün bunlar yeniyetmənin üzərinə böyük bir yük qoyur. Pediatr, valideynlərin bəzən görmədiyi və ya ciddiyə almadığı psixoloji problemləri aşkarlaya bilər. Bu, sadəcə “tərsliyə düşmək” deyil, depressiya, narahatlıq pozuntuları, özünə inamsızlıq, qidalanma pozğunluqları (anoreksiya, bulimiya) ola bilər.

• Pediatr yeniyetmənin əhval-ruhiyyəsinin kəskin dəyişməsi, yuxu problemləri, iştahın pozulması, sosiallaşmaqdan imtina etməsi kimi əlamətlərə diqqət yetirir.
• Valideynlər bunu “adilik” kimi qəbul edə bilər, ancaq həkim üçün bu, daha dərin problemin siqnalıdır.
• Azərbaycanda, xüsusilə də, psixoloji problemləri danışmaqdan çəkinirlər, “el-aləm nə deyər?” qorxusu var. Pediatr bu baryeri aşmağa kömək edə bilər, çünki yeniyetmə həkimlə bəzən valideynindən daha rahat danışır.

Həyat Tərzi və Riskli Davranışlar

Bu yaşda yeniyetmələr yeni şeylər sınamağa meylli olurlar. Sağlam qidalanma qaydalarını pozmaq, idmandan uzaqlaşmaq, siqaret, spirtli içki, hətta narkotik maddələrlə ilk təmas – bu risklərin hamısı yeniyetməlik dövrünə xasdır. Pediatr bu barədə yeniyetmə ilə açıq, mühakimə etmədən danışa bilən yeganə şəxsdir. O, zərərli vərdişlərin nəticələrini izah edir, düzgün seçim etməyə kömək edir.

• Sağlam qidalanmanın, idmanın vacibliyi, normal yuxu rejimi haqqında bilgilər.
• Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYOİ) və hamiləlikdən qorunma yolları haqqında məlumatlandırma. Bəli, bu, çox həssas mövzudur və valideynlər üçün danışmaq çətindir, amma həkim bunu peşəkarcasına edə bilər.
• Ekran asılılığı (telefon, kompüter) – görmə qabiliyyəti, yuxu və sinir sisteminə mənfi təsirləri.

Nə Vaxt Pediatra Müraciət Etməlisiniz?

Əslində, yeniyetmənin pediatr müayinəsindən ildə bir dəfə keçməsi vacibdir. Bu, profilaktik müayinədir, heç bir şikayət olmasa belə. Amma bəzi əlamətlər var ki, onları gördükdə dərhal həkimə müraciət etməlisiniz:

• Davranışda kəskin dəyişikliklər: Əvvəllər aktiv olan uşağın birdən özünə qapanması, tez-tez əhvalının dəyişməsi, təcavüzkarlıq, yuxu və iştah pozulması.
• Davamlı yorğunluq, zəiflik: Məktəbdə akademik göstəricilərin aşağı düşməsi, dərslərə marağın itməsi.
• Tez-tez baş ağrıları, qarın ağrıları: Xüsusilə səbəbi bilinməyən, davamlı ağrılar.
• Çəkidə dəyişikliklər: Kəskin çəki itirmə və ya sürətli çəki artımı.
• Həzm sistemində problemlər: Davamlı ishal, qəbizlik, ürəkbulanma.
• Tənəffüs problemləri: Tez-tez öskürək, nəfəs darlığı.
• Dəri problemləri: Ciddi akne, ekzema, digər dəri xəstəlikləri.
• Hormonal balanssızlıq əlamətləri: Qızlarda aybaşı tsiklində pozulmalar, oğlanlarda səs dəyişikliyində gecikmələr.
• Riskli vərdişlər: Siqaret, spirtli içki istifadəsi şübhəsi.

Unutmayın, bizim cəmiyyətdə bəzən “uşaqdır, keçib gedər” deyib, bir çox problemi görməzdən gəlmək adət halını alıb. Biz hətta ciddi xəstəliklər zamanı belə, bəzən “evdə müalicə” etməyə çalışırıq. Amma yeniyetmə sağlamlığı, xüsusilə, daha ciddi nəzarət tələb edir. İldə bir dəfə adi müayinə, bəzən həyat qurtara bilər. Bir pediatr yeniyetmənin fiziki inkişafını, hormonal vəziyyətini, psixoloji sağlamlığını eyni anda dəyərləndirə bilən yeganə mütəxəssisdir. Bu, sadəcə tibbi xidmət deyil, həm də gəncin gələcək sağlamlığına yatırılmış bir sərmayədir. Əgər hər hansı bir şübhə, narahatlıq varsa, dərhal addım atmaq lazımdır.

Valideynlər, uşaqlarınızın böyüməsinə sevinsəniz də, onların böyüklərə keçid dövrünü müşahidəsiz buraxmayın. Bu dövr bir körpü kimidir – möhkəm təməl atılmazsa, gələcəkdə çətinliklər yaranacaq. Yeniyetmə sağlamlığı sizin diqqətinizə və peşəkar dəstəyə ehtiyac duyur. Əgər qəlbinizdə bir damla narahatlıq hiss edirsinizsə, tərəddüd etməyin.

Pediatra yazılın.