Anemiya: müasir diaqnostika üsulları

Yorğunluq. Təkrar-təkrar eşidirik. “Yorğunam, taqətim yoxdur, heç nəyə halım qalmır.” Bəzən bunu sadəcə yaşa, işə, həyat tərzinə bağlayırıq. Qəbul edirik, sanki bu, normal haldır. Amma bəzən bu yorğunluğun kökündə daha ciddi bir səbəb gizlənir: anemiya. Və əksər hallarda insanlar bu problemi yüngül yanaşır, “qanım azdır” deyib, özbaşına dəmir preparatları içir. Məsələ o qədər də sadə deyil. Qanınızda dəmir səviyyəsi nə qədərdir, hemoqlobin nə vəziyyətdədir, bəlkə də, heç bilmirsiniz. Bu cür özbaşına müalicə həm faydasız, həm də təhlükəlidir. Bilin ki, bu gün `anemiya` ilə mübarizənin əsasını düzgün `qan analizi` və peşəkar `hematoloq` təşkil edir.

Xroniki yorğunluq təkcə fiziki yorğunluq deyil, bu, beynin dumanlanması, konsentrasiyanın pozulması, əsəbilik, hətta depressiyadır. Kimin belə yaşamaq istədiyi bilinmir. Amma əfsuslar olsun ki, bir çox insan bunu qismət hesab edir. Əslində isə bu, bədəninizin SOS siqnalıdır. Bu siqnala qulaq asmalısınız.

Anemiya nədir və nə üçün yorğunluq yaradır?

Anemiya sadəcə “qan azlığı” deyil. Bu, qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlərin) və ya onların içindəki hemoqlobin zülalının miqdarının azalmasıdır. Hemoqlobin oksigeni ağciyərlərdən bütün toxumalara və orqanlara daşıyan əsas “nəqliyyat” vasitəsidir. Əgər hemoqlobin azdırsa, orqanlar kifayət qədər oksigen ala bilmir. Beyin, əzələlər, ürək – hamısı oksigen aclığı çəkir. Nəticə? Yorğunluq, zəiflik, nəfəs darlığı, başgicəllənmə, solğun dəri. Sanki telefonunuzun batareyası daim 10%-dədir, amma siz ondan 100% iş gözləyirsiniz. Mümkün deyil.

Bəzən insanlar yorğunluğu işin ağırlığına, yaşa, hava dəyişikliyinə bağlayır, hətta «dəmir dərmanları» içməklə məsələni həll etdiyini düşünür. Amma bu, tez-tez səhv olur. Bəzən də `anemiya` tamamilə fərqli bir səbəbdən qaynaqlanır və dəmir qəbul etmək vəziyyəti daha da pisləşdirə bilər. Düzgün diaqnostika olmadan edilən müalicə sadəcə vaxt itkisidir, bəzən isə orqanizmə zərərdir.

“Standart qan analizi” kifayətdirmi? Məhdudiyyətləri bilməlisiniz.

Əksər insanlar bir dəfə qan analizi verib, hər şeyin qaydasında olduğunu düşünür. “Hemoqlobinim normaldır, deməli, hər şey yaxşıdır.” Bu, böyük bir yanılgıdır. Ümumi `qan analizi` (kliniki qan analizi) bizə ilkin məlumat verir, lakin anemiya səbəblərini tam aşkar etmək üçün yetərli deyil. Təsəvvür edin ki, bir maşının mühərriki nasazdır, siz isə yalnız benzin səviyyəsinə baxıb, hər şeyin qaydasında olduğunu düşünürsünüz. Maşın sürətlə gedə bilməz, çünki problem başqa yerdədir.

Bizdə çox vaxt poliklinikalarda yalnız standart analizlərə baxırlar. Lakin `anemiya` o qədər də sadə xəstəlik deyil, onun kökündə bambaşqa səbəblər durur. Yəni, əgər hemoqlobininiz normaldırsa, bu o demək deyil ki, dəmir ehtiyatlarınız qaydasındadır və ya orqanizminiz digər qan hüceyrələrini düzgün istehsal edir. Məsələn, bədəndəki dəmir anbarı (ferritin) boşalmış ola bilər, amma hemoqlobin hələ bir müddət norma daxilində qala bilər. Bu vəziyyət artıq gizli anemiyadır, hansı ki, tezliklə açıq formaya keçəcək.

Və ya başqa bir səbəb ola bilər: orqanizmdə xroniki iltihab prosesi gedir, bu isə dəmiri hüceyrələrdə gizlədir, hemoqlobin istehsalına mane olur. Adicə dəmir qəbulu bu zaman faydasız olacaq, bəzən hətta zərərli. Bəs bu nüansları kim bilməlidir? Əlbəttə ki, `hematoloq`. O, bütün bunları nəzərə alaraq, sizə hansı əlavə analizlərin lazım olduğunu deyəcək.

Müasir diaqnostikanın “dərinlikləri”: Gizli səbəbləri aşkarlayan analizlər

Deyək ki, `hematoloq` müayinəsinə gəldiniz. O, sizə standart `qan analizi` ilə yanaşı, bir sıra əlavə testlər təyin edəcək. Bunlar nədir və niyə vacibdir?

Ferritin – dəmira ehtiyatlarınızın “deposu”

Ferritin bədəninizdəki dəmirin əsas saxlama formasıdır. Qanınızda hemoqlobin hələ normada olsa belə, ferritin səviyyəsi kritik dərəcədə aşağı ola bilər. Bu, artıq “gizli” dəmir çatışmazlığıdır. Təsəvvür edin ki, əlinizdə hələlik benzin var (hemoqlobin), amma anbarınız tamamilə boşalıb (ferritin). Anbar dolmayınca, əlinizdəki benzin də tezliklə bitəcək. Ferritin analizi bu gizli problem aşkar edir. Bu, ən vacib analizlərdən biridir. Onu yoxlamadan dəmir çatışmazlığı diaqnozu qoymaq və ya müalicə təyin etmək mənasızdır.

Dəmirin nəqli: transferrin və transferrinin doyması

Transferrin dəmiri bədəndə daşıyan zülaldır. Transferrinin doyması isə bu zülalın nə qədərinin dəmir daşıdığını göstərir. Bu analizlər dəmirin orqanizm tərəfindən nə dərəcədə effektiv istifadə edildiyini göstərir. Onlar ferritinin əlavəsi kimi çıxış edir və `hematoloq` üçün tam bir mənzərə yaradır.

B12 vitamini və Fol turşusu – Qırmızı qan hüceyrələrinin “tikinti materialları”

Anemiya həmişə dəmir çatışmazlığından olmur. B12 vitamini və fol turşusu qırmızı qan hüceyrələrinin düzgün formalaşması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu vitaminlərin çatışmazlığı da anemiya yarada bilər, lakin dəmir çatışmazlığından fərqli bir tip anemiyadır. Və müalicəsi də fərqli olacaq. Dəmir qəbul etməklə bu tip anemiyanı düzəltmək olmaz. Əksinə, səhv müalicə ilə vəziyyət daha da ciddiləşə bilər.

Retikulositlər – sümük iliyinin fəaliyyət göstəricisi

Retikulositlər qanda yeni formalaşan, “gənc” qırmızı qan hüceyrələridir. Onların sayı sümük iliyinizin nə dərəcədə aktiv şəkildə yeni qan hüceyrələri istehsal etdiyini göstərir. Bu göstərici anemiya növünü və səbəbini aşkar etməyə kömək edir. Məsələn, sümük iliyi normal işləyirsə, retikulositlərin sayı artacaq. Əksinə, əgər sümük iliyində problem varsa, bu hüceyrələrin sayı az olacaq.

İltihab markerləri (CRP, ESR) – Gizli iltihabı aşkarlayanlar

Bəzən anemiya xroniki iltihab prosesləri ilə əlaqəli olur. Bədəndə gizli bir infeksiya və ya iltihabi xəstəlik varsa, bu da dəmirin sorulmasına və ya istifadəsinə mane ola bilər. CRP (C-reaktiv zülal) və ESR (eritrositlərin çökmə sürəti) kimi markerlər bu cür iltihabın mövcudluğunu göstərir. Bu halda, yalnız dəmiri artırmaq yox, əsas iltihab səbəbini aradan qaldırmaq lazımdır.

Gizli qanaxma testləri

Anemiyanın səbəblərindən biri də gizli qanaxmalardır, məsələn, mədə-bağırsaq sistemində. Bu qanaxmalar o qədər az olur ki, siz onları görmürsünüz, amma zamanla çoxlu qan itkisinə səbəb olur. Nəcisdə gizli qan analizi belə bir problemi aşkar etməyə kömək edə bilər.

Qan analizinə düzgün hazırlıq – nəticələrin açarı

Ən bahalı və müasir avadanlıqda edilən `qan analizi` belə, əgər siz ona düzgün hazırlanmamısınızsa, səhv nəticə verə bilər. Bu, sadə bir prosedur deyil, səhvə yol verməyin. Analizdən əvvəl həkimin dediyini eşitməzliyə vurursunuzsa, nəticələr səhv çıxacaq. Sonra müalicə də səhv olacaq. Özünüzü aldatmayın.

• Acqarına gəlin: Əksər qan analizləri üçün ən azı 8-12 saat yemək yeməmək lazımdır. Su içmək olar, amma şirin içkilər, qəhvə, çay olmaz.
• Dərmanlar: Hansı dərmanları qəbul etdiyinizi `hematoloq` bilməlidir. Bəzi dərmanlar analiz nəticələrinə təsir edə bilər. Bəzi dərmanları müvəqqəti olaraq dayandırmaq lazım gələ bilər.
• Alkoqol və siqaret: Analizdən ən azı 24 saat əvvəl spirtli içkilər və siqaret qətiyyən yolverilməzdir. Bunlar qan tərkibini ciddi şəkildə dəyişir.
• Fiziki aktivlik: Analizdən əvvəl ağır fiziki iş, idman məşqləri qan göstəricilərinə təsir edir. Sakit olun.
• Stress: Güclü stress qan tərkibini dəyişə bilər. İmkan daxilində sakitləşin.

Bu qaydalar formalite deyil. Onlar sizin doğru diaqnoz almanız üçün vacibdir. Qaydalara riayət etməlisiniz, çünki bu, sizin sağlamlığınızdır.

Nə zaman `hematoloq`a müraciət etməlisiniz?

Bəzən insanlar özlərini həkimə getməkdən çəkindirir. Vaxt yoxdur, pul yoxdur, dövlət xəstəxanalarında növbələr var, özəl klinikalar bahadır… Bütün bunlar bəhanədir. Çünki xəstəlik irəlilədikcə, müalicəsi daha çətin və baha olur. Həyat keyfiyyətiniz pisləşir.

Aşağıdakı simptomları özünüzdə hiss edirsinizsə, tərəddüd etməyin:

• Xroniki yorğunluq və zəiflik.
• Daimi başgicəllənmə, baş ağrıları, huşun itirilməsi.
• Nəfəs darlığı, ürək döyüntüsünün artması.
• Dərinin və selikli qişaların solğunluğu.
• Saç tökülməsi, dırnaqların qırılması.
• Soyuq əl və ayaqlar.
• Konsentrasiyanın pisləşməsi, yaddaş problemləri.
• İştahsızlıq, dad hissinin pozulması (məsələn, torpaq, buz yemək istəyi).

Xüsusilə, hamilə qadınlar, uşaqlar, gənc qızlar, vegetarian və veqanlar, xroniki xəstəlikləri olan şəxslər risk qrupundadır. Onlar mütəmadi olaraq yoxlanışdan keçməlidirlər.

`Hematoloq`un rolu – yalnız dəmir təyin etmək deyil

`Hematoloq` dəmir təyin edən bir həkim deyil. `Hematoloq` sizin qanınızın “detektividir”. O, `qan analizi` nəticələrini bir araya gətirərək, bulmacanın bütün hissələrini birləşdirir. O, anemiya növünü, səbəbini və ən əsası, arxasında başqa bir ciddi xəstəliyin gizlənib-gizlənmədiyini müəyyən edir. Bəzən anemiya daha ciddi problemlərin (mədə xorası, onkoloji xəstəliklər, bağırsaq xəstəlikləri) ilk əlaməti ola bilər. Yalnız `hematoloq` bu problemləri vaxtında aşkar edib, düzgün istiqamətləndirə bilər.

Unutmayın, müasir tibbdə `anemiya` müalicə olunan bir vəziyyətdir. Lakin bu müalicəyə başlamazdan əvvəl, dəqiq diaqnoz qoyulmalıdır. Özünüzə hörmət edin. Sağlamlığınız sizin əlinizdədir. Xroniki yorğunluqla yaşamağa məhkum deyilsiniz. Bu vəziyyətdən çıxış yolu var. Həkimə getməyi yubatmaq, özünüzə qarşı ən böyük haqsızlıqdır. Bilin ki, peşəkar `hematoloq` müayinəsindən sonra həyatınızın keyfiyyəti kökündən dəyişə bilər.

Hematoloq müayinəsindən keçin.