Ödemlər və limfa sistemi

Ayağınız şişir? Güzgüdə özünüzə baxanda əllərinizin, üzünüzün, bəzən də bütün bədəninizin adətən olduğundan daha həcmli göründüyünü hiss edirsiniz? Bir çox insan bunu yorğunluq, yaş, isti hava, ya da “sadəcə su yığılması” kimi izah edir. Amma inanın, bu, sadəcə estetik problem deyil, qulaq asılması vacib olan bir siqnaldır. Bədəninizdəki bu görünən şişkinliklər – tibbi dildə ödemlər – çox fərqli səbəblərdən yarana bilər və arxasında ciddi sağlamlıq problemləri gizlədə bilər. Xüsusilə, limfa sisteminin pozulması ilə əlaqəli limfoloji ödemlər və ya limfostaz, müalicəyə yanaşmada xüsusi diqqət tələb edir. Bu problemi erkən mərhələdə tanımaq və düzgün müalicəyə başlamaq, gələcəkdə böyük çətinliklərdən xilas olmaq deməkdir, çünki gecikmiş limfostaz müalicəsi xeyli mürəkkəbləşir.

Bizim cəmiyyətdə tez-tez rast gəlinən bir vərdiş var: narahat edən simptomları sona qədər görməzdən gəlmək, ya da “nənə dərmanları” ilə özünü müalicə etməyə çalışmaq. Xüsusən də ödəmlər kimi “xırda” görünən problemlərdə. Amma bədəniniz sizə “nəsə düz deyil” deyirsə, onu dinləmək lazımdır. Hər şişkinlik eyni deyil. Gəlin, bu məsələyə birlikdə aydınlıq gətirək.

Ödəm nədir və niyə yaranır?

Ödəm, toxumalarda həddindən artıq maye toplanmasıdır. Bədənimizdəki mayenin 2/3 hissəsi hüceyrələrin daxilindədir, qalan hissəsi isə hüceyrələrarası boşluqda və qan damarlarında dövr edir. Bu sistemdə balans pozulduqda, toxumalar şişməyə başlayır.

Ödəmlərin səbəbləri müxtəlifdir və bəzən biri digərini təqlid edə bilər:

• Ürək çatışmazlığı: Ürək qanı effektiv şəkildə nasoslaya bilmədikdə, maye əsasən ayaqlarda toplanır. Ödəm simmetrik olur və axşama doğru artır.
• Böyrək xəstəlikləri: Böyrəklər artıq mayeni və zəhərli maddələri bədəndən çıxara bilmədikdə, ödəm üz, göz qapaqları və ayaqlarda müşahidə olunur. Səhər daha nəzərə çarpır.
• Qaraciyər xəstəlikləri (sirroz): Qaraciyər zülalları istehsal etmədikdə (albumin), qanın osmotik təzyiqi azalır və maye damarlardan toxumalara keçir. Qarın boşluğunda (assit) və ayaqlarda ödəm olur.
• Qalxanabənzər vəzinin problemləri (hipotireoz): Bu halda yaranan ödəm fərqlidir, dəri sanki “sulu” yox, daha “qalın” və “yapışqan” olur.
• Damar problemləri (venoz çatışmazlıq): Əsasən ayaqlarda, varikoz genişlənmələri olan bölgələrdə yaranır. Axşama doğru artır, səhər azalır.
• Allergik reaksiyalar: Qısa müddətli, lokalizasiyası dəyişə bilən şişkinliklər (Kvinke ödemi).
• Dərmanların əlavə təsirləri: Bəzi dərmanlar (məsələn, bəzi təzyiq dərmanları) ödəmə səbəb ola bilər.
• Hamiləlik: Bədəndəki maye həcminin artması və dölün damarlara təzyiqi nəticəsində ayaqlarda ödəm normal sayıla bilər, amma həddindən artıq şişkinlik ciddi siqnaldır.

Bu siyahı göstərir ki, ödəm dediyimiz şeyin arxasında çoxlu fərqli xəstəliklər dayana bilər. Sizin “sadəcə şişkinlik” dediyiniz, həqiqətdə həyatı təhlükəli bir vəziyyətin əlaməti ola bilər. Ona görə də özünüzü diaqnoz etmək yox, həkimə müraciət etmək vacibdir.

Limfa sistemi: Görünməz qəhrəman və limfoloji ödemlər

Bədənimizdə damar sistemindən başqa, bir də limfa sistemi var. Bu, təxminən kanalizasiya şəbəkəsi kimidir: qandan süzülmüş, hüceyrələrarası boşluqda toplanan və zülallarla, toksinlərlə zəngin mayeni (limfanı) toplayıb ürəyə geri qaytarır. Limfa sistemi həm də immun sistemimizin əsas hissəsidir, mikroblarla mübarizə aparır, xərçəng hüceyrələrini məhv edir.

Limfa damarları və düyünləri bir-biri ilə əlaqəli geniş bir şəbəkədir. Əgər bu sistemdə, hər hansı bir yerdə tıxanıqlıq, zədə və ya inkişaf qüsuru olarsa, limfa mayesi normal axın edə bilmir. Nəticədə, toxumalarda yığılmağa başlayır və bu da limfoloji ödemlər, yəni limfostaz adlanır. Bu, adi ödəmdən fərqlidir və çox vaxt səhv salınır.

Limfostazın fərqləri və niyə təhlükəlidir?

Limfostazın digər ödəmlərdən bir sıra fərqləri var:

• Qalınlaşma: Limfostaz olan bölgədə dəri zamanla qalınlaşır, bəzən narıncı qabıq kimi görünüş ala bilər.
• Ağırlaşma: Şişmiş nahiyə getdikcə ağırlaşır, bəzən “fil xəstəliyi” adlandırılan həddə çatır.
• İltihablar: Limfa sisteminin funksiyası pozulduğu üçün, bu nahiyələrdə infeksiyaların inkişaf riski (selülit, erizipel) çox artır.
• Simmetriklik: Çox vaxt tək tərəfli, məsələn, yalnız bir qolda və ya bir ayaqda olur.
• Dəyişkənlik: Adi ödəmdən fərqli olaraq, limfostaz səhər azalır, axşam artır qaydasına tam riayət etməyə bilər. Dəri basıldıqda əksər hallarda yavaş bərpa olur.

Limfostaz çox təhlükəlidir, çünki müalicə olunmadıqda irəliləyir, bədənin funksiyasını pozur, hərəkət məhdudiyyətinə səbəb olur və həyat keyfiyyətini kəskin şəkildə pisləşdirir. Hətta onkoloji riskləri də artırır.

Nə vaxt həkimə müraciət etməlisiniz?

Ödəm ilk dəfə yarandıqda və ya əvvəlkindən daha çox nəzərə çarpdıqda həkimə getmək lazımdır. Xüsusilə, bu simptomlar varsa, dərhal mütəxəssisə müraciət edin:

• Bir və ya hər iki ayaqda, qolda, ya da başqa bir bölgədə qəfil və ya tədricən inkişaf edən şişkinlik.
• Dəri gərginləşir, rəngi dəyişir (qırmızı, göyümtül).
• Şişmiş nahiyədə ağrı, hərarət, qızartı.
• Nəfəs darlığı, sinədə ağrı, ürək döyüntüsünün pozulması.
• Ümumi zəiflik, yorğunluq, iştahsızlıq.
• Dəri basıldıqda çökəkliyin uzun müddət qalması.
• Əməliyyatdan (xüsusən limfa düyünlərinin çıxarıldığı əməliyyatlardan) sonra yaranan şişkinlik.

Heç vaxt unutmayın: bu simptomları görməzdən gəlmək sizin gələcək sağlamlığınızı riskə atır. Gecikmiş diaqnoz, müalicəni həm daha çətin, həm də daha uzunmüddətli edir. Bizdə tez-tez rast gəlinən bir mənzərə var: illərlə özünü yorğunluqla, vitamin çatışmazlığı ilə izah edən insanlar, yalnız vəziyyət kritik həddə çatanda həkimə gəlirlər.

Diaqnoz və müalicə: Limfostaz müalicəsi necə aparılır?

Düzgün diaqnoz qoymaq üçün həkim sizə suallar verəcək, fiziki müayinə edəcək və bəzi testlər təyin edə bilər:

• Qan analizi: Ümumi qan analizi, biokimyəvi analiz, zülal fraksiyaları, qalxanabənzər vəzi hormonları.
• Sidik analizi: Böyrək funksiyasını yoxlamaq üçün.
• Ultrasəs müayinəsi (USM): Ürəyin, böyrəklərin, qaraciyərin, həmçinin ayaq damarlarının və limfa düyünlərinin vəziyyətini qiymətləndirmək üçün.
• Limfoqrafiya və ya limfosintiqrafiya: Limfa sisteminin vəziyyətini dəqiq qiymətləndirmək üçün xüsusi müayinələr. Bu müayinələr limfostazın diaqnozunda qızıl standart sayılır.

Əgər diaqnoz limfoloji ödəm (limfostaz) olarsa, müalicə kompleks şəkildə aparılır və əsasən aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:

1. Kompressiya müalicəsi: Xüsusi elastik sarğılar və ya kompressiya corabları/qolluqları geyinmək. Bu, limfa mayesinin yığılmasının qarşısını alır və mövcud ödəmi azaldır. Bu, müalicənin ən vacib hissəsidir.
2. Manual limfodrenaj: Xüsusi masaj texnikası olub, limfa axınını bərpa etməyə kömək edir. Bunu yalnız təlim keçmiş mütəxəssis icra etməlidir.
3. Dəriyə qulluq: Limfostaz olan bölgədə dəri həssas olur və infeksiyalara meyillidir. Dərinin gigiyenasına xüsusi fikir vermək, nəmləndirmək və zədələnmədən qorumaq lazımdır.
4. Fiziki aktivlik və məşqlər: Xüsusi olaraq limfa axınını stimullaşdıran məşqlər ödəmi azaltmağa kömək edir. Yüngül, ritmik hərəkətlər tövsiyə olunur.
5. Pəhriz: Duzun məhdudlaşdırılması, balanslı qidalanma, bol su içmək (əgər həkim əksini deməyibsə).
6. Dərman müalicəsi: Bəzi hallarda diuretiklər (sidikqovucular) qısa müddətə təyin edilə bilər, lakin limfostaz müalicəsində əsas deyil. İnfeksiyalar zamanı antibiotiklər istifadə olunur. Bəzi hallarda limfa axını yaxşılaşdıran dərmanlar təyin edilə bilər.
7. Cərrahi müalicə: Çox ağır hallarda, konservativ müalicə effekt vermədikdə və ya limfa sistemində struktur pozğunluqları olduqda cərrahi əməliyyat nəzərdən keçirilə bilər.

Unutmayın, limfostaz xroniki bir vəziyyətdir və tamamilə sağalmasa da, düzgün idarəetmə ilə simptomları nəzarətdə saxlamaq və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq mümkündür. Müalicə uzunmüddətli və sistemli olmalıdır. Bu, bir dəfəlik “dərman içdim, keçdi” yanaşması deyil. Bu, ömür boyu diqqət və rejimin qorunması tələb edən bir vəziyyətdir.

Nəticə

Bədəninizdəki hər hansı bir şişkinlik, ödəm, yüngül hesab edilməməlidir. Bu, xüsusilə limfoloji ödemlər halında, ciddi bir xəstəliyin əlaməti ola bilər. Diaqnozun gecikməsi ağırlaşmalara və müalicənin çətinləşməsinə gətirib çıxarır. Özünüzü müalicə etməyə çalışmayın, internetdə oxuduğunuz hər şeyi tətbiq etməyin. Hər orqanizm fərqlidir və hər ödəm eyni səbəbdən yaranmır. Professional diaqnoz və individual müalicə planı həyatınızın keyfiyyətini təmin edəcək. Sağlamlığınız sizin əlinizdədir, ona vaxtında diqqət yetirin. Əgər sizdə ödəm şübhəsi varsa və ya artıq bu problemdən əziyyət çəkirsinizsə, peşəkar yardımı təxirə salmayın. Limfoloqa yazılın.