Genetika və onkoloji risklər

X蓹r莽蓹ng ad谋 e艧id蓹nd蓹 莽ox adam谋n qan谋 donur. Bu, b蓹艧蓹riyy蓹tin 蓹n qorxulu x蓹st蓹likl蓹rind蓹n biridir, sanki qap谋n谋 d枚ym蓹d蓹n g蓹l蓹n, h蓹yat谋 alt-眉st ed蓹n bir b蓹lad谋r. Bir 莽oxlar谋 bunu qa莽谋lmaz bir taleyin h枚km眉, haqs谋z bir c蓹za kimi q蓹bul edir. “Filank蓹sin ail蓹sind蓹 x蓹r莽蓹ng var idi, ona g枚r蓹 d蓹 枚z眉n蓹 d蓹 ke莽di” dey蓹nl蓹ri e艧idirik. Ya da tam 蓹ksin蓹: “Bizim n蓹slimizd蓹 he莽 k蓹s x蓹r莽蓹ngd蓹n 枚lm蓹yib, dem蓹li, m蓹n蓹 d蓹 olmaz.” Bu fikirl蓹r, do臒ru olsayd谋, i艧imiz 莽ox asan olard谋. Amma t蓹蓹ss眉f ki, tibb bu q蓹d蓹r sad蓹 deyil. 茝slind蓹, x蓹r莽蓹ngin yaranmas谋nda genetik faktorlar谋n rolu he莽 d蓹 ki莽ik deyil v蓹 b蓹z蓹n, sad蓹c蓹, ba艧a d眉艧眉lm蓹diyi 眉莽眉n bizi haqs谋z yer蓹 qorxudan v蓹 ya yaln谋艧 rahatl谋臒a salan bir m枚vzudur. Ail蓹nizd蓹 onkoloji tarix莽蓹 varsa, bu m枚vzuda dan谋艧ma臒a borcluyuq. Genetik riskl蓹r蓹 soyuq yana艧maq olmaz.

Genl蓹r v蓹 X蓹r莽蓹ng: 茝slind蓹 N蓹 Ba艧 Verir?

H蓹r birimiz, milyardlarla h眉ceyr蓹d蓹n ibar蓹t canl谋 bir orqanizm. Bu h眉ceyr蓹l蓹rin h蓹r birinin i莽ind蓹 DNT adlanan x眉susi bir kitabxana var. Bu kitabxanda bizim b眉t眉n “i艧 plan谋m谋z”, y蓹ni genl蓹rimiz yaz谋l谋b. Genl蓹r h眉ceyr蓹l蓹r蓹 n蓹 zaman b枚l眉nm蓹li, n蓹 zaman 枚lm蓹li, hans谋 funksiyalar谋 yerin蓹 yetirm蓹li oldu臒unu dikt蓹 edir. Bu, q眉sursuz bir sistemdir.

B蓹s x蓹r莽蓹ng nec蓹 yaran谋r? B蓹z蓹n bu “i艧 plan谋nda” s蓹hvl蓹r, y蓹ni mutasiyalar meydana g蓹lir. Bu s蓹hvl蓹r h眉ceyr蓹nin n蓹zar蓹td蓹n 莽谋x谋b, limitsiz 艧蓹kild蓹 b枚l眉nm蓹sin蓹 v蓹 b枚y眉m蓹sin蓹 s蓹b蓹b olur. N蓹tic蓹d蓹 is蓹 biz onu x蓹r莽蓹ng 艧i艧i adland谋r谋r谋q. Mutasiyalar谋n 蓹ks蓹riyy蓹ti 枚mr眉m眉z boyu yaran谋r: g眉n蓹艧 艧眉as谋, siqaret, qidalar谋m谋z, h蓹yat t蓹rzimiz… H蓹tta b蓹d蓹nimizin 枚z眉 d蓹 b枚l眉n蓹rk蓹n s蓹hv ed蓹 bil蓹r. Bunlara “qazan谋lm谋艧 mutasiyalar” deyirik. Onlar irsi deyil, y蓹ni 枚vladlar谋n谋za ke莽mir.

Amma bir n枚v mutasiyalar var ki, bunlar do臒u艧dan g蓹lir. Onlar谋 valideynl蓹rimizd蓹n miras al谋r谋q v蓹 h蓹r h眉ceyr蓹mizd蓹 m枚vcuddur. M蓹hz bu c眉r mutasiyalar bizi

genetik, irsi x蓹r莽蓹ng riski il蓹 眉z-眉z蓹 qoyur.

Bu, o dem蓹k deyil ki, siz m眉tl蓹q x蓹r莽蓹ng olacaqs谋n谋z. Sad蓹c蓹, dig蓹r insanlara nisb蓹t蓹n bu x蓹st蓹liy蓹 tutulma ehtimal谋n谋z daha y眉ks蓹kdir. Genl蓹rinizd蓹ki bu “yaz谋l谋 s蓹hv” sizi h蓹yat谋n谋z boyu m眉艧ayi蓹t edir.

Ail蓹nin X蓹r莽蓹ng Tarix莽蓹si: N蓹 Vaxt Ciddi D眉艧眉nm蓹k Laz谋md谋r?

H蓹r ail蓹d蓹 x蓹r莽蓹ng olan var. Qon艧unuzun n蓹n蓹si, bibisi, 蓹misi… Amma h蓹r bel蓹 hal genetik risk dem蓹k deyil. Ciddi bir

genetik, irsi x蓹r莽蓹ng riski

d蓹n 艧眉bh蓹l蓹nm蓹k 眉莽眉n b蓹zi “q谋rm谋z谋 bayraqlar” var:

• Erk蓹n ya艧da x蓹r莽蓹ng: M蓹s蓹l蓹n, 50 ya艧dan 蓹vv蓹l s眉d x蓹r莽蓹ngi v蓹 ya yo臒un ba臒谋rsaq x蓹r莽蓹ngi.
• Bir ail蓹d蓹 eyni n枚v x蓹r莽蓹ngin bir ne莽蓹 眉zv眉nd蓹 olmas谋: M蓹s蓹l蓹n, ana, xala v蓹 n蓹n蓹d蓹 s眉d x蓹r莽蓹ngi.
• Bir insanda bird蓹n 莽ox x蓹r莽蓹ng n枚v眉n眉n olmas谋: M蓹s蓹l蓹n, h蓹m s眉d, h蓹m d蓹 yumurtal谋q x蓹r莽蓹ngi.
• Nadir x蓹r莽蓹ng n枚vl蓹ri: M蓹s蓹l蓹n, ki艧il蓹rd蓹 s眉d x蓹r莽蓹ngi v蓹 ya m眉蓹yy蓹n n枚v sarkomalar.
• H蓹r iki t蓹r蓹fd蓹n (ana v蓹 ata) g蓹l蓹n x蓹r莽蓹ng tarix莽蓹si.

Bizd蓹 莽ox zaman ail蓹 tarix莽蓹si il蓹 ba臒l谋 m蓹lumatlar tam olmur. Adamlar ya x蓹st蓹liyi gizl蓹dir, ya da “kimd蓹s蓹 n蓹s蓹 vard谋, amma d蓹qiq bilmir蓹m” deyirl蓹r. B蓹zil蓹ri is蓹 qohum-蓹qr蓹badan utanaraq x蓹st蓹liyini demir, 莽眉nki bizim c蓹miyy蓹td蓹 b蓹z蓹n x蓹st蓹likl蓹r蓹 “pis n蓹z蓹r” il蓹 bax谋l谋r.

Bu, yanl谋艧d谋r. Ail蓹nizd蓹ki h蓹r bir x蓹st蓹lik tarix莽蓹si, o c眉ml蓹d蓹n x蓹r莽蓹ng, sizin v蓹 枚vladlar谋n谋z谋n g蓹l蓹c蓹yi 眉莽眉n vacib bir ipucudur.

X眉sus蓹n d蓹 Az蓹rbaycanda insanlar谋n d枚vl蓹t x蓹st蓹xanalar谋ndak谋 uzun n枚vb蓹l蓹rd蓹n, b蓹z蓹n d蓹 sistemin yava艧l谋臒谋ndan 莽蓹kin蓹r蓹k h蓹kim蓹 m眉raci蓹ti son ana saxlamas谋 v蓹 ya “h蓹kim-baba” m蓹sl蓹h蓹tl蓹ri il蓹 sa臒alma臒a 莽al谋艧mas谋, kritik m蓹qamda m蓹lumat toplama臒谋 莽蓹tinl蓹艧dirir. Bu, cinay蓹t q蓹d蓹r ciddi s蓹hvdir. H蓹kim蓹 getm蓹kd蓹n 莽蓹kinm蓹yin.

茝n 脟ox Rast G蓹lin蓹n 陌rsi X蓹r莽蓹ng Sindromlar谋 (Sad蓹 Dil蓹)

Y眉zl蓹rl蓹 irsi x蓹r莽蓹ng sindromu var, amma 蓹n 莽ox tan谋nan v蓹 t蓹dqiq olunan iki 蓹sas qrup 眉z蓹rind蓹 dayanaca臒谋q:

• BRCA1 v蓹 BRCA2 Gen Mutasiyalar谋: Bu genl蓹r sa臒lam h眉ceyr蓹l蓹rd蓹 DNT-ni b蓹rpa etm蓹y蓹 k枚m蓹k edir. Onlarda mutasiya yarananda is蓹 DNT b蓹rpa prosesi pozulur. N蓹tic蓹d蓹, s眉d x蓹r莽蓹ngi (h蓹m qad谋nlarda, h蓹m d蓹 ki艧il蓹rd蓹), yumurtal谋q x蓹r莽蓹ngi, prostat x蓹r莽蓹ngi, pankreas x蓹r莽蓹ngi v蓹 melanoma riski 蓹h蓹miyy蓹tli d蓹r蓹c蓹d蓹 art谋r. 茝g蓹r n蓹n蓹niz, anan谋z v蓹 ya xalan谋z erk蓹n ya艧da s眉d x蓹r莽蓹ngi il蓹 眉zl蓹艧ibs蓹, BRCA genl蓹rin蓹 diqq蓹t etm蓹k laz谋md谋r. Bu risk ger莽蓹kdir.
• Lynch Sindromu (v蓹 ya HNPCC): Bu da DNT-nin s蓹hvl蓹rini d眉z蓹ld蓹n genl蓹rd蓹 mutasiyalar n蓹tic蓹sind蓹 yaran谋r. Lynch sindromu olan insanlarda yo臒un ba臒谋rsaq x蓹r莽蓹ngi, u艧aql谋q (endometrium) x蓹r莽蓹ngi, yumurtal谋q x蓹r莽蓹ngi, m蓹d蓹 x蓹r莽蓹ngi v蓹 bir s谋ra dig蓹r x蓹r莽蓹ng n枚vl蓹rinin riski 莽ox y眉ks蓹k olur. 茝g蓹r ail蓹nizd蓹 bir ne莽蓹 n蓹f蓹rd蓹 erk蓹n ya艧da yo臒un ba臒谋rsaq x蓹r莽蓹ngi v蓹 ya u艧aql谋q x蓹r莽蓹ngi olubsa, bu sindrom bar蓹d蓹 d眉艧眉nm蓹lisiniz.

Genetik Test蓹 Niy蓹 Ehtiyac Var? Bilm蓹k N蓹yi D蓹yi艧ir?

陌nsanlar谋n 莽oxu genetik test dedikd蓹, bir n枚v “tale oxuyan” bir cihaz t蓹s蓹vv眉r edir. “G枚r蓹s蓹n, m蓹n蓹 x蓹r莽蓹ng yaz谋l谋bm谋?” Xeyr, bu, tamamil蓹 yanl谋艧 d眉艧眉nc蓹dir. Genetik test sizin g蓹l蓹c蓹yinizi yazm谋r. O, sizin genl蓹rinizd蓹ki

genetik, irsi x蓹r莽蓹ng riski

nizi m眉蓹yy蓹n edir. Bu, siz蓹 x蓹r莽蓹ngin olub-olmayaca臒谋n谋 demir, sad蓹c蓹, dig蓹rl蓹rind蓹n n蓹 q蓹d蓹r daha 莽ox risk alt谋nda oldu臒unuzu g枚st蓹rir. Bu m蓹lumat is蓹 qorxmaq 眉莽眉n deyil, add谋m atmaq 眉莽眉nd眉r. Bilm蓹k, silahlanmaq dem蓹kdir.

Genetik test vasit蓹sil蓹 siz:

• 艦蓹xsi Risk Profilinizi Anlay谋rs谋n谋z: Bilirsiniz ki, hans谋 n枚v x蓹r莽蓹ng蓹 daha 莽ox meyillisiniz. Bu, sad蓹c蓹, 眉mumi m蓹lumat deyil, sizin f蓹rdi kart谋n谋zd谋r.
• F蓹rdi M眉ayin蓹 Plan谋 Qura Bilirsiniz: 茝g蓹r riskiniz y眉ks蓹kdirs蓹, adi insanlardan daha tez-tez v蓹 ya daha m眉f蓹ss蓹l m眉ayin蓹l蓹rd蓹n ke莽m蓹lisiniz. M蓹s蓹l蓹n, BRCA mutasiyas谋 varsa, mamaqrafiya il蓹 yana艧谋 MRT m眉ayin蓹l蓹ri, daha erk蓹n ya艧dan ba艧layaraq. Lynch sindromu varsa, kolonoskopiya m眉ayin蓹l蓹ri daha tez-tez t蓹l蓹b oluna bil蓹r. Bu, x蓹r莽蓹ngi erk蓹n, m眉alic蓹si asan m蓹rh蓹l蓹d蓹 tutmaq 艧ans谋n谋 k蓹skin art谋r谋r.
• Risk Azald谋c谋 Strategiyalar谋 T蓹tbiq Edirsiniz: B蓹zi hallarda, y眉ks蓹k riskin qar艧谋s谋n谋 almaq 眉莽眉n profilaktik 蓹m蓹liyyatlar (m蓹s蓹l蓹n, s眉d v蓹 ya yumurtal谋qlar谋n 莽谋xar谋lmas谋) v蓹 ya m眉蓹yy蓹n d蓹rmanlar m蓹sl蓹h蓹t g枚r眉l蓹 bil蓹r. Bu q蓹rar a臒谋r olsa da, h蓹yat谋n谋z谋 xilas ed蓹 bil蓹r.
• Ail蓹 Planlaman谋z谋 D眉艧眉n眉rs眉n眉z: 茝g蓹r sizd蓹 irsi mutasiya a艧karlanarsa, bunu u艧aqlar谋n谋za 枚t眉rm蓹 ehtimal谋n谋z var. Bu m蓹lumat ail蓹 qurark蓹n v蓹 ya 枚vlad sahibi olmaq ist蓹y蓹rk蓹n vacib q蓹rarlar verm蓹y蓹 k枚m蓹k edir.
• Qorxunun Yerini H蓹r蓹k蓹t蓹 Burax谋rs谋n谋z: Bilm蓹k sizi qorxuya salmaq 蓹v蓹zin蓹, aktiv olma臒a s枚vq etm蓹lidir. Qeyri-m眉蓹yy蓹nlikd蓹n qorxmaqdansa, v蓹ziyy蓹t蓹 n蓹zar蓹t etm蓹k daha yax艧谋d谋r.

B蓹zil蓹ri deyir: “N蓹 bilim, tap谋lsam, ba艧谋m a臒r谋yacaq, qorxudan ya艧aya bilm蓹y蓹c蓹m.”

Bu, absurd d眉艧眉nc蓹dir. Ba艧谋n谋z谋 quma soxmaqla t蓹hl眉k蓹 aradan qalxm谋r. 茝ksin蓹, onu g枚rm蓹diyiniz halda, o, daha da b枚y眉y眉r.

X蓹r莽蓹ngin erk蓹n diaqnostikas谋 h蓹yat qurtar谋r. Risk varsa, bilm蓹k, m眉dafi蓹 dem蓹kdir. Gecik蓹n diaqnoz is蓹 枚l眉m h枚km眉 ola bil蓹r. Bunu unutmamaq laz谋md谋r.

Yanl谋艧 Anlay谋艧lar v蓹 Ger莽蓹kl蓹r

Genetik testl蓹r 蓹traf谋nda bir 莽ox mifl蓹r dola艧谋r:

• Mif: “茝g蓹r m蓹nd蓹 mutasiya tap谋lsa, m眉tl蓹q x蓹r莽蓹ng olacam.”

  Ger莽蓹k: Xeyr. Mutasiya risk dem蓹kdir, h枚km deyil. H蓹tta 蓹n y眉ks蓹k riskli genl蓹rd蓹 bel蓹, x蓹r莽蓹ngin yaranma ehtimal谋 100% deyil. H蓹r 艧ey f蓹rdi, h蓹r 艧ey yoxlama臒a ba臒l谋d谋r.

• Mif: “Testl蓹r 莽ox bahal谋d谋r, m蓹n onlara g眉c眉m 莽atmaz.”

  Ger莽蓹k: B蓹li, genetik testl蓹r ucuz deyil. Amma bir d蓹 d眉艧眉n眉n: x蓹r莽蓹ngin m眉alic蓹si n蓹 q蓹d蓹r bahad谋r? 陌ll蓹r boyu davam ed蓹n terapiya, 蓹m蓹liyyatlar, kimyaterapiya, 艧眉a… B眉t眉n bunlar bir genetik testin qiym蓹tind蓹n d蓹f蓹l蓹rl蓹 莽oxdur. Sizin sa臒laml谋臒谋n谋z investisiyad谋r, x蓹rc deyil.

  Bizd蓹 b蓹z蓹n insanlar 枚z sa臒laml谋qlar谋na pul yat谋rmaqdan 莽蓹kinir, amma qon艧unun dediyi, internetd蓹 oxudu臒u “m枚c眉z蓹vi m眉alic蓹l蓹r蓹” minl蓹rl蓹 manat x蓹rcl蓹m蓹y蓹 haz谋rd谋rlar. Bu, m蓹suliyy蓹tsizlikdir. 脰z眉n眉z蓹 h枚rm蓹t edin. 茝g蓹r ail蓹nizd蓹 ciddi bir onkoloji tarix莽蓹 varsa, bu test art谋q l眉ks deyil, z蓹rur蓹tdir.

• Mif: “茝g蓹r ail蓹md蓹 x蓹r莽蓹ng yoxdursa, m蓹n蓹 d蓹 olmaz.”

  Ger莽蓹k: X蓹r莽蓹ngl蓹rin 蓹ks蓹riyy蓹ti irsi deyil, “qazan谋lm谋艧” mutasiyalar n蓹tic蓹sind蓹 yaran谋r. Ail蓹nizd蓹 he莽 bir x蓹r莽蓹ng olmasa bel蓹, sizd蓹 x蓹r莽蓹ng yaranma riski var. Genetik test daha 莽ox irsi riskl蓹ri m眉蓹yy蓹n etm蓹y蓹 k枚m蓹k edir, amma dig蓹r riskl蓹ri inkar etmir.

• Mif: “Testin n蓹tic蓹si m眉sb蓹t 莽谋xsa, m蓹n stress ke莽ir蓹c蓹m.”

  Ger莽蓹k: Bilm蓹kd蓹n do臒an stress qeyri-m眉蓹yy蓹nlikd蓹n do臒an stressd蓹n qat-qat azd谋r. 脺st蓹lik, pe艧蓹kar genetik konsultasiya vasit蓹sil蓹 bu m蓹lumat谋 nec蓹 idar蓹 ed蓹c蓹yinizi 枚yr蓹nirsiniz. Bu, sizin y眉k眉n眉z眉 azaltmaq 眉莽眉n bir 艧ansd谋r, art谋rmaq 眉莽眉n deyil.

H蓹kimin Rolu: B蓹l蓹d莽iniz Olacaq

Genetik test蓹 q蓹rar verm蓹k 莽蓹tin ola bil蓹r. Ona g枚r蓹 d蓹 bu prosesd蓹 pe艧蓹kar h蓹kim-genetik, onkoloq v蓹 ya genetik konsultant sizin yan谋n谋zda olmal谋d谋r. Onlar siz蓹 n蓹tic蓹l蓹ri ba艧a d眉艧m蓹y蓹, f蓹rdi risk profilinizi qiym蓹tl蓹ndirm蓹y蓹 v蓹 蓹n 蓹sas谋, n枚vb蓹ti add谋mlar谋 planla艧d谋rma臒a k枚m蓹k ed蓹c蓹kl蓹r. Onlar sizin b蓹l蓹d莽inizdir.

H蓹kiml蓹rinizl蓹 a莽谋q dan谋艧谋n. Ail蓹 tarix莽蓹nizd蓹ki b眉t眉n detallar谋 gizl蓹tm蓹d蓹n dan谋艧谋n. H蓹tta siz蓹 蓹h蓹miyy蓹tsiz g枚r眉n蓹n bir m蓹lumat, b蓹lk蓹 d蓹, h蓹yati 蓹h蓹miyy蓹tli ola bil蓹r. Az蓹rbaycanl谋lar aras谋nda ail蓹daxili x蓹st蓹likl蓹ri gizl蓹tm蓹k ad蓹ti var.

Bu ad蓹ti q谋r谋n. Sizin sa臒laml谋臒谋n谋z, sizin 枚vladlar谋n谋z谋n sa臒laml谋臒谋, bu “sirl蓹rd蓹n” daha vacibdir.

Unutmay谋n, genetik test bir son deyil, bir ba艧lan臒谋cd谋r. Bu, sizin 枚z sa臒laml谋臒谋n谋z谋 aktiv 艧蓹kild蓹 idar蓹 etm蓹k 眉莽眉n 蓹ld蓹 etdiyiniz g眉cl眉 bir al蓹tdir. G蓹l蓹c蓹yi tamamil蓹 idar蓹 ed蓹 bilm蓹rik, amma riskl蓹ri bil蓹r蓹k v蓹 onlara qar艧谋 t蓹dbirl蓹r g枚r蓹r蓹k, onu 枚z眉m眉z 眉莽眉n daha t蓹hl眉k蓹siz ed蓹 bil蓹rik. Bu, sizin 眉莽眉n, ail蓹niz 眉莽眉n, 枚vladlar谋n谋z 眉莽眉n vacib bir q蓹rard谋r. Gecikm蓹yin.

Genetik test蓹 yaz谋l谋n.