Hirudoterapiya: fayda və risklər

Xroniki xəstəliklər insanı yorur, əldən salır. Uzun müddət dərman içməkdən bezən, və ya bəzən ümidi kəsilən insanlar üçün hər yeni “təbii” müalicə üsulu bir çıxış yolu kimi görünə bilər. Bu yollar arasında hirudoterapiya, yəni xalq arasında desək, zəli ilə müalicə tez-tez yada düşür. Çoxları düşünür ki, zəli qoymaq təbiidir, zərərsizdir, bədənə yalnız fayda verə bilər. Amma reallıq tamamilə fərqlidir. Bu elə bir prosedur deyil ki, hər kəs öz bildiyi kimi, və ya “mənim qonşum qoydu, ona yaxşı düşdü” deyə edə bilsin. Bəzən bu cür yanaşma ciddi problemlərə yol aça bilər.

Zəli ilə müalicə haqqında danışanda, ilk ağla gələn sual: “Bu, həqiqətənmi işə yarayır?” Cavab həm bəli, həm də xeyirdir. Hirudoterapiya müəyyən xəstəliklərdə köməkçi müalicə üsulu kimi effektiv ola bilər, amma hər şeydə yox. Və ən əsası – bu, möcüzəli bir dərman deyil, sadəcə tibbin bəzən istifadə etdiyi bir vasitədir.

Hirudoterapiyanın Faydaları: Nəyi gözləmək olar?

Zəlilərin ağzında olan tüpürcək vəzisi müxtəlif bioloji aktiv maddələr ifraz edir. Bunların ən məşhuru “hirudin”dir ki, qanı durulaşdırır və laxtalanmasının qarşısını alır. Amma təkcə bu deyil, orada ağrıkəsici, iltihabəleyhinə, bakteriyaəleyhinə və damar genişləndirici xüsusiyyətlərə malik başqa maddələr də var. Bəs bu maddələr xəstələrə necə kömək edir?

• Qan dövranının yaxşılaşdırılması: Varikoz genişlənmə, tromboflebit, hemoroid kimi damar xəstəliklərində zəli, qanın durulaşması və durğunluğun aradan qaldırılmasına kömək edir. Bu, ağrıları azalda, şişkinliyi azalda və ümumi vəziyyəti yaxşılaşdıra bilər. Məsələn, ayaqlarında ağırlıq, şişkinlik hiss edən, damarları görünən insanlar üçün hirudoterapiya bəzən müəyyən qədər rahatlama gətirir.
• İltihabın azaldılması: Zəlidən çıxan bəzi fermentlər iltihab proseslərini yatırtmaqda rol oynayır. Bu səbəbdən artroz, radikulit kimi xəstəliklərdə ağrı sindromunun azaldılması üçün istifadə oluna bilər. Amma unutmayın, bu, iltihabın kök səbəbini müalicə etmir, sadəcə əlamətləri yüngülləşdirir.
• Yüksək qan təzyiqinin tənzimlənməsi: Bəzi hallarda, xüsusən də hipertoniyanın ilkin mərhələlərində, zəlinin qanı durulaşdırıcı və damar genişləndirici təsiri təzyiqin nisbətən tənzimlənməsinə kömək edə bilər. Ancaq bu, əsas müalicəni əvəz etmək demək deyil. Dərman qəbul edirsinizsə, zəlini əlavə edib, dərmanı kəsmək olmaz. Bu, həyat üçün təhlükəlidir.
• Tromboz profelaktikası: Əməliyyatdan sonra və ya uzun müddət hərəkətsizlikdən yaranan tromboz riskini azaltmaq üçün bəzi hallarda istifadə edilə bilər. Yenə də, bu, həkim nəzarəti altında olmalıdır.

Bu faydalar çox cəlbedici səslənə bilər, amma hər zaman yadda saxlayın ki, bu, dərmanı əvəz etmir, sadəcə köməkçi bir metoddur. Və ən əsası: faydalar risklərdən daha çox olmalıdır.

Zəli ilə Müalicə: Risk Və Təhlükələr

Bəziləri düşünür ki, zəli qoymaq təbiidir, deməli, zərərsizdir. Bu, çox böyük bir yanlış fikirdir. Təbii olmaq hər zaman təhlükəsiz olmaq demək deyil. Zəli ilə müalicə dərmanlar kimi ciddi yan təsirlərə və əks göstərişlərə malikdir. Bu səbəbdən həkim məsləhəti olmadan, “özbaşına” və ya qeyri-peşəkarların əlində bu proseduru etdirmək çox təhlükəlidir. Azərbaycan reallığında bəzən kimsə qonşusundan öyrənib, steril olmayan şəraitdə, hansısa göldən tutulmuş zəlilərlə “müalicə” etməyə çalışır. Belə yanaşma, faydadan çox, zərər gətirir, infeksiya və digər ciddi fəsadlara yol açır.

Əsas risklər bunlardır:

• Qanaxma riski: Zəlilər qanı durulaşdıran maddələr ifraz etdiyi üçün, prosedurdan sonra qanaxma bir neçə saat, bəzən isə daha uzun müddət davam edə bilər. Qan laxtalanması problemi olan və ya qan durulaşdırıcı dərmanlar (aspirin, warfarin, heparin və s.) qəbul edən xəstələr üçün bu risk çox yüksəkdir və həyatı təhlükəli ola bilər. Hətta adi hallarda belə, qanaxma dayanmasa, zəiflik və qanazlığı yarana bilər.
• İnfeksiya: Bu, ən ciddi risklərdən biridir. Zəlilər təbii mühitdə yaşayır və onların bağırsaqlarında bəzi bakteriyalar (məsələn, Aeromonas hydrophila) olur. Bu bakteriyalar zəli dişləməsi zamanı yaranı açıq yara ilə insan bədəninə keçə bilər. Nəticədə, prosedurdan sonra ciddi dəri infeksiyaları, abseslər, hətta sepsis (qan zəhərlənməsi) inkişaf edə bilər. Yalnız xüsusi tibbi məqsədlər üçün yetişdirilmiş, steril, bir dəfəlik istifadə olunan zəlilərdən istifadə edilməlidir. Başqasına istifadə olunmuş zəlini təkrar istifadə etmək, və ya təbii göldən tutulmuş zəlilərdən istifadə etmək yol verilməzdir.
• Allergik reaksiyalar: Zəlinin tüpürcəyindəki maddələrə qarşı bəzi insanlarda allergik reaksiyalar inkişaf edə bilər. Bu, sadə qaşıntı və qızartıdan, hətta anafilaktik şoka qədər dəyişə bilər. Allergiyası olan insanlar bu barədə mütləq həkimə məlumat verməlidir.
• Yara izləri və piqmentasiya: Zəli dişlədiyi yerdə kiçik, yulduzvari yara izləri qala bilər. Bəzi insanlarda isə bu yerlərdə dərinin rənginin dəyişməsi (piqmentasiya) müşahidə olunur.
• Qanazlığı (Anemiya): Xüsusən də tez-tez və ya çoxlu sayda zəli qoyulduqda, bədəndə qan itkisi nəticəsində anemiya inkişaf edə bilər. Xroniki xəstəliyi olanlarda bu, ümumi vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər.

Kimə OLMAZ? Əks göstərişlər

Zəli ilə müalicə hər kəsə uyğun deyil. Bəzi vəziyyətlərdə bu, qətiyyən icazə verilmir:

• Hamiləlik və laktasiya dövrü: Hamilə qadınlarda və süd verən analarda bu prosedurdan qəti şəkildə qaçılmalıdır.
• Hemofiliya və digər qan laxtalanma pozğunluqları: Bu vəziyyətdə qanaxma riski həyatı təhlükəlidir.
• Ciddi anemiya (qanazlığı): Bədəndə qanın səviyyəsi aşağı olduqda əlavə qan itkisi çox zərərlidir.
• Hipotenziya (aşağı qan təzyiqi): Zəli təzyiqi aşağı sala bilər ki, bu da onsuz da aşağı təzyiqi olan insanlar üçün təhlükəlidir.
• Kəskin infeksion xəstəliklər: Qrip, soyuqdəymə və ya digər infeksiyalar zamanı immunitet zəifləyir, zəli isə əlavə risk yaradır.
• Onkoloji xəstəliklər: Xərçəng xəstələrində hirudoterapiya qətiyyən əks göstərişdir.
• İmmunitet çatışmazlığı vəziyyətləri: Məsələn, HİV/AİDS və ya immunosupressiv dərmanlar qəbul edən şəxslərdə infeksiya riski çox yüksəkdir.
• Uşaqlar və yaşlılar: Uşaqların və çox yaşlı insanların bədəni bu cür müdaxilələrə daha həssasdır.
• Zəli tüpürcəyinə qarşı allergiya.

Azərbaycanda zəli ilə müalicə reallığı

Bizim ölkədə, təəssüf ki, hələ də “qonşu etdi, mən də edim” prinsipi ilə hər kəs “həkim” olmağa çalışır. Həqiqi klinikada, steril şəraitdə və tibbi təyinatlı zəlilərlə aparılan müalicə ilə, evdə, “bazar zəliləri” ilə edilən müalicə arasında yerlə göy qədər fərq var. İnsanlar, xüsusən də xroniki xəstəliyi olanlar, bəzən klinikaya getməkdən çəkinir, və ya özünü həkim hesab edən şəxslərin “təbii müalicə” vədlərinə aldanırlar. Amma nəticəsi çox zaman kədərli olur. Unutmayın, həkim qəbuluna getməkdən qaçmaq, daha ciddi problemlərlə üzləşmək deməkdir.

Düzgün Yanaşma: Əslində necə olmalıdır?

Əgər hirudoterapiya sizin xəstəliyiniz üçün uyğun bir köməkçi müalicə üsulu olaraq düşünülürsə, bu prosedur yalnız ixtisaslı bir həkim tərəfindən təyin edilməli və aparılmalıdır. Həkim sizin sağlamlıq vəziyyətinizi qiymətləndirməli, əks göstərişləri istisna etməli və yalnız tibbi məqsədlər üçün yetişdirilmiş, sertifikatlı zəlilərdən istifadə etməlidir. Prosedur mütləq steril şəraitdə aparılmalıdır.

Bu prosedurdan sonra da həkim nəzarəti vacibdir. Yara yerinə düzgün qulluq göstərilməli, infeksiya əlamətləri yaranarsa dərhal həkimə müraciət edilməlidir. Hətta zəli qoyulduqdan sonra yaranan kiçik bir qızartı belə, bəzən ciddi bir problemin başlanğıcı ola bilər.

Hirudoterapiya, öz yerində, effektiv bir müalicə vasitəsi ola bilər. Amma bu vasitə, digər tibbi prosedurlar kimi, məsuliyyət və peşəkarlıq tələb edir. Kroniki xəstəliyi olanlar üçün, öz sağlamlığını riskə atmaq, tələsik qərarlar vermək əvəzinə, daha məlumatlı və diqqətli olmaq vacibdir. Saxta vədlərə inanmaq, təsdiqlənməmiş metodlara əl atmaq, nəticədə daha böyük problemlərə yol aça bilər.

Sağlamlığınızla bağlı hər hansı bir sualınız və ya narahatlığınız varsa, özünüzü müalicə etməyə çalışmayın. Bu, düzgün yol deyil. Doğru qərar üçün hər zaman peşəkar bir həkimlə məsləhətləşmək lazımdır. Unutmayın, sizin sağlamlığınız ən dəyərli sərvətinizdir. Mütəxəssis konsultasiyası alın.